Một lời cảm ơn làm người đã giúp mình sẵn lòng giúp tiếp — không chỉ giúp mình mà cả người khác. Trong nghiên cứu của Adam Grant và Francesca Gino (2010), những người được cảm ơn sau khi giúp một sinh viên sửa thư xin việc có tỷ lệ nhận giúp lần hai cao gấp đôi người không được cảm ơn (66% so với 32%). Lý do không phải họ thấy mình giỏi hơn, mà vì thấy mình được coi trọng — một cảm giác mà các tác giả gọi là "giá trị xã hội".
Bối cảnh: cảm ơn thường bị xem nhẹ
Ai cũng được dạy nói "cảm ơn" từ nhỏ, nên nó dễ trở thành phản xạ, nói lướt, nói cho có. Trong gia đình Việt, lời cảm ơn còn thưa hơn: "người nhà với nhau mà cảm ơn gì". Ở chỗ làm, nhiều người nghĩ đồng nghiệp giúp là chuyện đương nhiên, hoặc nghĩ cảm ơn chỉ là lịch sự, không thay đổi gì.
Câu hỏi Grant và Gino đặt ra rất cụ thể: lời cảm ơn có thay đổi hành vi của người được cảm ơn không? Nếu có, vì sao?
Thí nghiệm thư xin việc
Trong nghiên cứu công bố năm 2010 trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology, người tham gia nhận được email của một sinh viên tên "Eric" (thật ra là nhân vật do nhóm nghiên cứu tạo ra), nhờ góp ý cho thư xin việc. Sau khi họ gửi góp ý, Eric trả lời theo một trong hai cách:
- Có cảm ơn: xác nhận đã nhận góp ý, và bày tỏ lòng biết ơn rõ ràng.
- Không cảm ơn: chỉ xác nhận đã nhận góp ý.
Sau đó, Eric nhờ họ góp ý thêm một lá thư thứ hai. Kết quả: 66% người được cảm ơn nhận giúp tiếp, so với 32% ở nhóm không được cảm ơn — gấp khoảng hai lần.
Giúp cả người khác
Trong một thí nghiệm tiếp theo, sau khi được Eric cảm ơn hoặc không, người tham gia nhận được lời nhờ từ một sinh viên khác tên "Steven". Người được Eric cảm ơn cũng giúp Steven nhiều hơn. Tức là lời cảm ơn không chỉ làm người ta muốn giúp đúng người đã cảm ơn mình; nó còn làm tăng sự sẵn lòng giúp nói chung.
Nghiên cứu thực địa với nhân viên vận động quỹ
Grant và Gino cũng nghiên cứu nhân viên gọi điện vận động quỹ cho một trường đại học. Một nhóm được giám đốc bộ phận đến tận nơi nói lời cảm ơn vì những nỗ lực của họ; nhóm kia không. Tuần sau đó, số cuộc gọi của nhóm được cảm ơn tăng khoảng 50%, trong khi nhóm kia gần như không đổi. Không có tiền thưởng, không có thay đổi gì khác — chỉ một lời cảm ơn.
Vì sao cảm ơn có tác dụng
Grant và Gino thử hai cách giải thích:
| Cơ chế | Ý tưởng | Kết quả nghiên cứu |
|---|---|---|
| Tự tin vào năng lực | Được cảm ơn, người giúp thấy mình làm tốt, nên tự tin giúp tiếp | Không giải thích được hiệu ứng |
| Giá trị xã hội | Được cảm ơn, người giúp thấy mình được coi trọng, được ghi nhận như một con người | Giải thích phần lớn hiệu ứng |
Nói cách khác, điều người giúp cần nghe không hẳn là "anh giỏi quá", mà là "việc anh làm có ý nghĩa với em". Lời cảm ơn trả lời một câu hỏi mà người giúp thường thầm hỏi: việc mình làm có ai thấy không, có đáng không?
Ta cũng đánh giá thấp sức nặng của lời cảm ơn
Năm 2018, Amit Kumar và Nicholas Epley công bố trên Psychological Science nghiên cứu về thư cảm ơn. Người tham gia viết thư cảm ơn cho một người từng giúp mình, rồi đoán người nhận sẽ cảm thấy thế nào. Người viết đánh giá thấp mức ngạc nhiên và vui vẻ của người nhận, và đánh giá quá cao mức người nhận thấy kỳ cục. Họ cũng lo quá nhiều về câu chữ — trong khi người nhận chủ yếu để ý đến sự ấm áp của lời cảm ơn.
Đây là lý do nhiều lời cảm ơn không bao giờ được nói: ta nghĩ nó không quan trọng, hoặc sợ nói ra vụng về. Nghiên cứu cho thấy cả hai nỗi lo ấy đều quá mức.
Cảm ơn trong văn hoá Việt
Trong tiếng Việt, "cảm ơn" có nhiều mức: "cảm ơn nhé" nói nhanh, "cảm ơn anh nhiều" chân thành hơn, "đội ơn", "mang ơn" nặng nề hơn hẳn. Với người thân, người Việt thường thay lời cảm ơn bằng hành động: nấu món người ta thích, mua quà, làm lại việc gì đó. Đó cũng là một cách cảm ơn, nhưng đôi khi người nhận không đọc ra.
Thử hình dung: mẹ ngày nào cũng nấu cơm, con ngày nào cũng ăn. Một tối, con nói "Món canh hôm nay ngon quá, con cảm ơn mẹ". Câu nói nhỏ, nhưng là lần đầu mẹ nghe trong nhiều tháng. Hôm sau, mẹ nấu thêm món con thích. Không ai thấy chuyện này cần nghiên cứu, nhưng nó chính là hiệu ứng Grant và Gino đo được.
Bàn sâu về cảm xúc biết ơn và khoa học về lòng biết ơn là chuyện của một lĩnh vực riêng. Ở đây, điểm cần giữ là lời cảm ơn hướng tới người đã giúp, và nó có tác dụng thật lên việc họ có giúp tiếp hay không.
Cảm ơn sao cho có sức nặng
- Cụ thể: nói rõ việc gì, giúp mình thế nào. "Cảm ơn chị đã sửa giúp phần số liệu, nhờ thế em kịp nộp báo cáo" có sức nặng hơn "cảm ơn chị nhé".
- Nói về tác động, không chỉ về người: người giúp muốn biết việc làm của họ có ý nghĩa thế nào.
- Đúng lúc: càng gần thời điểm giúp càng tốt, nhưng cảm ơn muộn vẫn hơn không bao giờ.
- Có khi công khai: ở nơi làm việc, một lời cảm ơn trong nhóm có tên người giúp giúp họ được ghi nhận rộng hơn.
- Đừng chờ người thân "tự hiểu": với người nhà, lời nói thẳng đôi khi chạm hơn mọi món quà.
Áp dụng được ngay
- Nhắn một tin cảm ơn cụ thể cho một người đã giúp mình trong tháng qua mà mình chưa kịp nói.
- Cảm ơn một người trong nhà về một việc họ làm hằng ngày mà ai cũng coi là đương nhiên.
- Ở chỗ làm, ghi tên người giúp khi báo cáo kết quả công việc chung.
- Để ý cảm giác của mình khi được người khác cảm ơn cụ thể — đó chính là thứ mình có thể trao cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Lời cảm ơn có làm người khác muốn giúp mình nữa không?
Có. Trong nghiên cứu của Grant và Gino (2010), 66% người được cảm ơn sau lần giúp đầu đã nhận giúp tiếp, so với 32% người không được cảm ơn. Người được cảm ơn còn sẵn lòng giúp cả người khác hơn.
Vì sao lời cảm ơn có tác dụng?
Theo Grant và Gino, lời cảm ơn làm người giúp cảm thấy mình được coi trọng, được ghi nhận — điều các tác giả gọi là giá trị xã hội. Cảm giác này, chứ không phải sự tự tin vào năng lực, giải thích phần lớn hiệu ứng.
Nghiên cứu nhân viên vận động quỹ cho thấy gì?
Nhân viên gọi điện vận động quỹ cho trường đại học được giám đốc đến cảm ơn đã tăng số cuộc gọi khoảng 50% trong tuần sau đó, trong khi nhóm không được cảm ơn gần như không đổi.
Có nên cảm ơn người thân không?
Nên. Người Việt thường thể hiện lòng biết ơn với người thân bằng hành động, nhưng lời cảm ơn cụ thể có thể chạm hơn vì nó cho người kia biết việc họ làm được nhìn thấy. Nghiên cứu cho thấy người nhận thường vui hơn mức người cảm ơn dự đoán.
Cảm ơn thế nào cho chân thành?
Nói rõ việc người kia đã làm và việc đó giúp mình thế nào, nói đúng lúc và nếu phù hợp thì ghi nhận công khai. Không cần câu chữ hoa mỹ; người nhận để ý sự ấm áp hơn là cách diễn đạt.
