Thuyết vị kỷ tâm lý (psychological egoism) cho rằng mọi hành động của con người, kể cả những việc tốt nhất, rốt cuộc đều nhằm lợi cho chính mình: để thấy vui, để khỏi áy náy, để được khen. Thuyết này nghe rất thuyết phục khi bàn trong quán nước, nhưng phần lớn các nhà triết học và tâm lý học hiện nay cho rằng nó không đứng vững. Lý do chính: cảm thấy vui khi giúp người không có nghĩa là mình giúp để được vui.
Lập luận của phe "ai rồi cũng vì mình"
Thử hình dung một cuộc tranh luận quen thuộc ở phòng trọ sinh viên. Hùng bảo: "Cậu cho tiền bà cụ bán vé số là vì cậu thấy tội, cho xong cậu thấy nhẹ lòng. Vậy là cậu làm vì cái nhẹ lòng của cậu, chứ đâu phải vì bà cụ." Nghe cũng có lý.
Phe vị kỷ tâm lý thường dựa vào mấy lập luận:
- Ai cũng làm theo mong muốn của chính mình. Mình giúp người vì mình muốn giúp. Vậy là vì mình.
- Việc tốt nào cũng đem lại cảm giác dễ chịu. Vậy cảm giác đó mới là mục đích thật.
- Có những phần thưởng ngầm. Tiếng tốt, được đáp lại sau này, tránh bị chê trách.
Trong lịch sử triết học, Thomas Hobbes ở thế kỷ 17 thường được xem là người có quan điểm gần với thuyết này, khi ông giải thích nhiều cảm xúc xã hội từ góc lợi ích và sự tự bảo tồn của cá nhân. Ở thế kỷ 18, Bernard Mandeville với Truyện ngụ ngôn về đàn ong cũng cho rằng nhiều đức tính bề ngoài bắt nguồn từ lòng tự ái và mong được khen.
Phản bác kinh điển: vui là hệ quả, không phải mục đích
Phản bác nổi tiếng nhất đến từ Joseph Butler, nhà triết học người Anh, trong các bài giảng xuất bản năm 1726. Ý của Butler, diễn lại bằng ví dụ đời thường:
Người đói thì muốn ăn. Ăn xong thì thấy dễ chịu. Nhưng cái người đói muốn là đồ ăn, chứ không phải "cảm giác dễ chịu" một cách chung chung. Nếu không có sẵn mong muốn hướng về đồ ăn, thì ăn xong cũng chẳng thấy dễ chịu gì. Tương tự, ta thấy nhẹ lòng sau khi giúp bà cụ chính vì ta đã thật sự quan tâm tới bà cụ từ trước. Cái nhẹ lòng là hệ quả của sự quan tâm, không thay thế được nó.
Lập luận số 1 của phe vị kỷ cũng có một chỗ hổng: nói "mình làm vì mình muốn" chỉ nói ai là người muốn, chứ không nói muốn điều gì. Muốn bà cụ được bữa cơm và muốn bản thân được khen là hai mong muốn khác nhau, dù đều là của mình.
Ba chữ "vị kỷ" hay bị trộn lẫn
| Thuyết | Nói gì | Loại mệnh đề | Câu ví dụ |
|---|---|---|---|
| Vị kỷ tâm lý | Con người thực ra luôn hành động vì lợi ích bản thân | Mô tả | "Ai giúp ai cũng là vì mình cả." |
| Vị kỷ đạo đức | Con người nên hành động vì lợi ích bản thân | Chuẩn tắc | "Lo cho mình trước là đúng." |
| Vị kỷ lý tính | Hành động hợp lý là hành động tối đa lợi ích bản thân | Về lý trí | "Người khôn thì phải tính phần mình." |
Nhầm giữa ba thuyết này dẫn tới những kết luận lệch. Ví dụ: từ chỗ tin rằng "ai cũng vì mình" (vị kỷ tâm lý) nhảy sang "vậy mình cứ vì mình là đúng" (vị kỷ đạo đức). Hai mệnh đề này độc lập nhau; đúng cái đầu chưa chắc đúng cái sau.
Khoa học thực nghiệm nói gì
Não bộ "thưởng" khi cho đi
Năm 2007, William Harbaugh, Ulrich Mayr và Daniel Burghart đăng trên Science một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng: khi người tham gia thấy tiền được chuyển tới một tổ chức cứu trợ, các vùng não liên quan tới phần thưởng hoạt động — kể cả khi việc chuyển là bắt buộc, và mạnh hơn khi họ tự nguyện cho.
Phe vị kỷ có thể nói: "Đấy, cho đi là để não được thưởng." Nhưng kết quả này cũng có thể đọc ngược lại: não người được "lắp" để thấy vui khi người khác được giúp — tức là sự quan tâm tới người khác đã nằm sẵn trong hệ thống phần thưởng. Dữ liệu não bộ một mình không giải quyết được câu hỏi triết học.
"Ấm lòng" khi cho
Nhà kinh tế học James Andreoni năm 1990 đề xuất mô hình "vị tha không thuần khiết" với khái niệm warm glow — cảm giác ấm lòng khi tự tay cho đi. Mô hình này giải thích vì sao người ta vẫn quyên góp dù biết phần mình rất nhỏ so với nhu cầu. Andreoni không nói rằng người cho chỉ vì ấm lòng; ông cho rằng động cơ thường là sự pha trộn.
Cuộc tranh luận Batson – Cialdini
Từ cuối thập niên 1970, nhà tâm lý học C. Daniel Batson thiết kế hàng loạt thí nghiệm để kiểm tra xem có lòng vị tha "thật" hay không, và đối thủ học thuật nổi tiếng của ông là Robert Cialdini. Đây là một trong những cuộc tranh luận thực nghiệm thú vị nhất của tâm lý học xã hội, được kể riêng trong danh mục Khoa học về lòng vị tha. Ở đây chỉ cần biết: Batson cho rằng dữ liệu ủng hộ việc đồng cảm có thể sinh ra động cơ vì người khác thật sự; nhiều người ở phía bên kia vẫn chưa hoàn toàn đồng ý.
Vì sao thuyết này hấp dẫn đến vậy
Thuyết vị kỷ tâm lý có sức hút vì nó không bao giờ sai theo nghĩa đen: việc tốt nào cũng có thể được giải thích ngược thành "vì mình". Người cho tiền thì "vì muốn nhẹ lòng". Người hy sinh thì "vì muốn được nhớ tới". Người giúp mà không ai biết thì "vì muốn tự thấy mình tốt".
Nhưng một thuyết giải thích được mọi thứ thì cũng không dự đoán được gì, và không thể kiểm chứng. Nhà triết học Karl Popper coi khả năng bị bác bỏ là dấu hiệu của một giả thuyết khoa học; thuyết vị kỷ tâm lý ở dạng cứng nhắc gần như không có khả năng ấy.
Tin vào thuyết này có hại gì không
Có một số nghiên cứu cho thấy niềm tin về bản chất con người ảnh hưởng tới hành vi. Dale Miller (1999) bàn về "chuẩn mực tư lợi": trong văn hoá phương Tây, người ta thường ngại thừa nhận mình làm việc tốt vì quan tâm thật, mà hay viện lý do lợi ích để nghe "hợp lý" hơn — và chính chuẩn mực ấy khiến người ta đánh giá thấp lòng tốt của người khác.
Ở mức đời thường, nếu tin chắc "ai cũng vì mình", ta dễ nghi ngờ mọi lời giúp đỡ, khó nhận và khó cho. Ngược lại, chấp nhận rằng động cơ thường pha trộn — vừa quan tâm người khác, vừa có chút vui cho mình — là cách nhìn vừa thật vừa nhẹ nhõm hơn.
Áp dụng được ngay
- Đừng chấm động cơ người khác. Khi ai đó giúp mình, nhận và cảm ơn hành động, không cần đào xem "họ làm vì gì".
- Chấp nhận động cơ pha trộn của chính mình. Giúp người mà thấy vui không làm việc giúp mất giá. Đừng vì sợ "giả tạo" mà thôi giúp.
- Thử phân biệt "muốn gì". Lần tới làm một việc tốt, tự hỏi: mình muốn người kia được gì? Câu trả lời thường cho thấy sự quan tâm thật nằm ở đâu.
- Đọc thêm. Ai thích triết học có thể tìm các giáo trình nhập môn đạo đức học, chương về egoism; ai thích thực nghiệm có thể tìm đọc về Batson và giả thuyết đồng cảm – vị tha.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết vị kỷ tâm lý là gì?
Là quan điểm cho rằng mọi hành động của con người, kể cả việc tốt, rốt cuộc đều nhằm lợi cho bản thân như được vui, khỏi áy náy hay được khen. Đây là một mệnh đề mô tả về động cơ, không phải lời khuyên nên sống thế nào.
Giúp người mà thấy vui có phải là ích kỷ không?
Không. Theo phản bác kinh điển của Joseph Butler, cảm giác vui là hệ quả của việc ta đã thật sự quan tâm tới người kia. Vui sau khi giúp không chứng minh rằng ta giúp chỉ để được vui.
Vị kỷ tâm lý khác vị kỷ đạo đức thế nào?
Vị kỷ tâm lý nói con người thực ra luôn hành động vì mình. Vị kỷ đạo đức nói con người nên hành động vì mình. Một bên mô tả, một bên khuyên, và đúng cái này không kéo theo đúng cái kia.
Có lòng vị tha thật không?
Đây là câu hỏi còn tranh luận. Nhiều thí nghiệm của C. Daniel Batson ủng hộ việc đồng cảm có thể tạo ra động cơ thật sự vì người khác. Phần lớn nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng động cơ của con người thường pha trộn.
Vì sao thuyết vị kỷ tâm lý khó bác bỏ?
Vì bất kỳ việc tốt nào cũng có thể được diễn giải ngược thành "vì mình". Nhưng chính vì giải thích được mọi thứ nên nó không dự đoán được gì và không kiểm chứng được, điều làm giảm giá trị khoa học của nó.
