Cho quá tay đến kiệt sức là khi việc giúp người khác ngốn thời gian, sức lực và cảm xúc vượt quá khả năng hồi phục của chính mình, dẫn đến mệt mỏi kéo dài, cáu gắt và chán cả việc giúp. Các nhà nghiên cứu tổ chức như Mark Bolino gọi một dạng của nó là "mệt mỏi vì làm việc tốt ngoài phận sự". Cách cho bền hơn không phải là ngừng cho, mà là cho ít chỗ hơn nhưng sâu hơn, gom việc giúp lại, thấy được kết quả của việc mình làm và để chỗ cho việc nghỉ.
Kiệt sức vì cho khác gì mệt bình thường
Ai giúp người cũng có lúc mệt. Mệt bình thường hết sau một đêm ngủ ngon hay một ngày nghỉ. Kiệt sức vì cho thì khác: nó tích tụ qua nhiều tuần, nhiều tháng, và đi kèm thay đổi thái độ — từ "mình muốn giúp" thành "lại nữa à". Người từng nhiệt tình bắt đầu né tin nhắn, thấy bực khi bị nhờ, rồi tự trách vì thấy bực.
Thử hình dung: Thảo là "người được việc" của phòng. Ai cần làm báo cáo, sửa file, tìm tài liệu đều nhắn Thảo. Năm đầu, Thảo vui vì được tin cậy. Năm thứ hai, Thảo ở lại văn phòng tối nào cũng muộn, cuối tuần mở máy làm nốt việc của mình, và giật mình mỗi khi điện thoại sáng lên. Thảo không ghét đồng nghiệp — Thảo chỉ không còn gì để cho.
Nghiên cứu nói gì
Làm việc tốt ngoài phận sự có giá của nó
Trong tâm lý học tổ chức, những việc làm ngoài mô tả công việc — giúp đồng nghiệp, ở lại muộn hỗ trợ, nhận thêm việc chung — được gọi là hành vi công dân tổ chức. Từ lâu chúng được coi là "tốt cho tất cả". Nhưng các nghiên cứu của Mark Bolino và cộng sự từ giữa thập niên 2000 bắt đầu chỉ ra mặt trái: người làm nhiều việc ngoài phận sự báo cáo căng thẳng cao hơn, quá tải vai trò, và xung đột giữa công việc với gia đình. Năm 2015, nhóm của Bolino đề xuất khái niệm "mệt mỏi vì làm việc tốt ngoài phận sự" (citizenship fatigue) — trạng thái mệt mỏi, căng thẳng gắn với việc cứ phải gánh thêm.
Đáng chú ý, mệt mỏi này nặng hơn khi người ta cảm thấy bị ép phải làm thêm, và nhẹ hơn khi có sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, cấp trên.
Thấy được tác động giúp cho lâu hơn
Adam Grant và cộng sự (2007) làm nghiên cứu với nhân viên gọi điện vận động quỹ học bổng ở một trường đại học Mỹ — công việc lặp đi lặp lại, hay bị từ chối, dễ nản. Một nhóm nhân viên được gặp trực tiếp một sinh viên nhận học bổng trong vài phút, nghe kể học bổng đã giúp gì. Trong những tuần sau, nhóm này dành nhiều thời gian gọi điện hơn và quyên được nhiều tiền hơn hẳn nhóm không gặp. Tức là khi người giúp thấy việc mình làm có ích cho ai, sức chịu đựng tăng lên.
Gom việc tốt vào một chỗ
Nhà tâm lý học Sonja Lyubomirsky và cộng sự cho người tham gia làm năm việc tử tế mỗi tuần trong nhiều tuần. Một nhóm làm cả năm việc trong cùng một ngày; nhóm kia rải đều ra cả tuần. Nhóm làm dồn trong một ngày báo cáo hạnh phúc tăng rõ hơn. Một cách hiểu: việc tốt rải rác dễ chìm vào thói quen, không tạo cảm giác ý nghĩa; gom lại thì thấy rõ mình đã làm được gì. Adam Grant mượn kết quả này để gợi ý người cho nên "gom" việc giúp thay vì để nó chặt vụn ngày làm việc.
Dấu hiệu nhận ra mình đang cho quá tay
| Lĩnh vực | Dấu hiệu |
|---|---|
| Thời gian | Việc của mình liên tục bị đẩy ra tối muộn, cuối tuần; lịch trống bị lấp bởi việc của người khác |
| Cảm xúc | Bực khi bị nhờ, rồi áy náy vì đã bực; thấy mình không được ai để ý dù cho nhiều |
| Cơ thể | Mệt kéo dài sau nghỉ ngơi, khó ngủ, đau đầu, ăn uống thất thường |
| Quan hệ | Không còn thời gian cho người thân, bạn bè gần; các mối quan hệ trở thành "danh sách việc cần làm" |
| Ý nghĩa | Không còn biết việc mình giúp có tác dụng gì; giúp vì sợ mất lòng chứ không vì muốn |
Có một hai dấu hiệu là bình thường. Nhiều dấu hiệu cùng lúc, kéo dài nhiều tuần, là lúc cần dừng lại.
Cách cho bền hơn
Cho ít chỗ, cho sâu
Thay vì giúp mười người mười việc nhỏ, chọn hai ba người, hai ba việc mà mình làm tốt và có tác động rõ. Cách này giảm cảm giác bị kéo khắp nơi và tăng cảm giác ý nghĩa.
Đặt khung giờ giúp
Ví dụ: chiều thứ Năm là giờ nhận câu hỏi chuyên môn từ đồng nghiệp; ngoài giờ đó, việc gấp mới nhận ngay. Người khác thường thích nghi nhanh hơn mình tưởng.
Hỏi lại kết quả
Sau khi giúp ai, thỉnh thoảng hỏi việc đó ra sao. Nghe được "nhờ chị mà em làm xong" là một liều nạp năng lượng thật, đúng như nghiên cứu của Grant.
Cho phép mình nhận
Người cho kiệt sức thường là người không bao giờ nhờ ai. Nhờ người khác giúp mình là cách mở lại dòng chảy hai chiều — và cho người kia cơ hội được cho.
Nói ra khi quá tải
"Tuần này mình kín việc, tuần sau mình xem giúp được không" là câu nói tôn trọng cả người nhờ lẫn bản thân. Từ chối một lần không biến mình thành người ích kỷ.
Khi nào cần tìm chuyên gia
Nếu mệt mỏi kéo dài nhiều tuần dù đã nghỉ, mất ngủ, chán ăn, buồn bã ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt, hoặc có lúc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy tìm nhà tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần. Kiệt sức không phải là dấu hiệu yếu đuối, và không ai nên tự chịu một mình. Nếu đang trong tình huống nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Đếm trong tuần này: bao nhiêu giờ mình dành giúp việc của người khác ở chỗ làm, chỗ học? Viết con số ra giấy.
- Chọn một khung giờ giúp đỡ cố định và báo cho nhóm biết.
- Từ chối hoặc hẹn lại một lời nhờ không thuộc chuyên môn của mình, rồi để ý xem chuyện gì xảy ra — thường là chẳng có gì.
- Hỏi lại một người mình đã giúp xem việc đó giờ ra sao.
- Nhờ một người khác một việc nhỏ. Thấy khó nói thì càng nên thử.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức vì giúp người khác có thật không?
Có. Các nghiên cứu về hành vi giúp đỡ ở công sở của Mark Bolino và cộng sự cho thấy người làm nhiều việc ngoài phận sự dễ căng thẳng, quá tải và xung đột công việc – gia đình. Năm 2015, nhóm đề xuất khái niệm mệt mỏi vì làm việc tốt ngoài phận sự.
Dấu hiệu cho đi quá mức là gì?
Dấu hiệu thường gặp là việc của mình bị đẩy ra tối muộn và cuối tuần, thấy bực khi bị nhờ rồi lại áy náy, mệt kéo dài sau nghỉ ngơi, không còn thời gian cho người thân và không biết việc mình giúp có ích gì.
Làm sao giúp người mà không kiệt sức?
Chọn ít việc giúp nhưng có tác động lớn, gom việc giúp vào khung giờ riêng, hỏi lại kết quả để thấy ý nghĩa, cho phép mình nhờ người khác và nói ra khi quá tải. Mục tiêu là cho bền lâu chứ không phải cho nhiều nhất.
Vì sao biết kết quả việc giúp lại giúp đỡ mệt?
Nghiên cứu của Adam Grant và cộng sự (2007) cho thấy nhân viên vận động quỹ học bổng sau khi gặp một sinh viên nhận học bổng đã gọi điện lâu hơn và quyên được nhiều hơn. Thấy rõ việc mình làm có ích cho ai làm tăng động lực và sức chịu đựng.
Từ chối giúp đỡ có phải ích kỷ không?
Không nhất thiết. Từ chối khi đang quá tải là giữ sức để còn giúp được lâu dài. Một lời từ chối rõ ràng, có hẹn lại khi phù hợp, thường được người nhờ hiểu và tôn trọng.
