Theo nhà tâm lý học tổ chức Adam Grant trong cuốn Give and Take (2013), cách con người ứng xử trong chuyện cho và nhận ở nơi làm việc có thể chia thành ba kiểu: người cho (giver) hay giúp mà không tính được gì lại, người lấy (taker) tìm cách nhận nhiều hơn cho, và người cân đo (matcher) giữ cán cân ngang bằng. Phần lớn chúng ta là người cân đo. Đây là kiểu ứng xử trong từng hoàn cảnh, không phải ba loại người cố định.
Adam Grant và cuốn Give and Take
Adam Grant là giáo sư tâm lý học tổ chức tại Trường Wharton, Đại học Pennsylvania (Mỹ). Trước khi viết sách, ông đã có nhiều nghiên cứu về động lực làm việc và hành vi giúp đỡ ở công sở. Give and Take: A Revolutionary Approach to Success ra mắt năm 2013, tổng hợp nghiên cứu của chính ông và của nhiều nhà khoa học khác thành một câu hỏi xuyên suốt: trong công việc, người hay giúp đỡ thiệt thòi hay được lợi?
Cuốn sách nổi tiếng nhanh vì nó đi ngược một niềm tin phổ biến: "người tốt thì thiệt". Nhưng cần đọc nó đúng tầm: đây là sách phổ biến khoa học, có kể chuyện, có tổng hợp; không phải mọi chi tiết trong sách đều có cùng độ chắc chắn như một nghiên cứu đơn lẻ được kiểm chứng.
Ba kiểu ứng xử
| Người cho | Người cân đo | Người lấy | |
|---|---|---|---|
| Câu hỏi trong đầu | "Mình giúp được gì cho người này?" | "Người này đã làm gì cho mình?" | "Người này giúp được gì cho mình?" |
| Cách giúp | Giúp khi cái lợi cho người kia lớn hơn cái giá cho mình | Giúp để đổi lại, hoặc để trả lại | Giúp khi thấy có lợi cho mình nhiều hơn |
| Cán cân mong muốn | Nghiêng về phía người khác | Ngang bằng | Nghiêng về phía mình |
| Ví dụ ở công sở | Dành mười phút chỉ đồng nghiệp mới dùng phần mềm, không mong gì | "Tuần trước chị trực hộ em, tuần này em trực lại chị" | Nhận công khi dự án thành, đẩy việc khi dự án gặp khó |
Người cân đo là số đông
Grant cho biết trong các khảo sát ông và cộng sự thực hiện ở nhiều nơi làm việc, người cân đo chiếm tỷ lệ lớn nhất. Điều này hợp lý: ở công sở, cán cân ngang bằng là chuẩn mực an toàn nhất — giúp người giúp mình, giữ khoảng cách với người chỉ nhận. Người cân đo cũng là những người "bảo vệ công bằng": họ sẵn sàng phạt người lấy, chẳng hạn kể cho người khác nghe về cách người lấy cư xử.
Một người có nhiều kiểu
Grant nhấn mạnh: phần lớn mọi người là người cho trong gia đình và với bạn thân, nhưng chuyển sang cân đo hoặc lấy khi ở nơi làm việc, đàm phán hay buôn bán. Thử hình dung: chị Lan ở nhà sẵn sàng thức khuya nấu cho cả nhà, nhưng ở công ty luôn nhớ ai nợ mình ca trực. Không có gì mâu thuẫn. Kiểu ứng xử thay đổi theo vai trò và theo mức độ tin cậy.
Dễ chịu không đồng nghĩa với cho
Một điểm hay trong sách là tách bạch thái độ bề ngoài với cách ứng xử thật. Grant chỉ ra hai kiểu dễ nhầm:
- Người cho khó tính: nói thẳng, có khi cộc lốc, góp ý gay gắt — nhưng khi bạn cần, họ là người xắn tay vào giúp thật.
- Người lấy dễ mến: niềm nở, khéo nói, hay khen — nhưng khi cần chia việc khó, họ biến mất.
Vì thế, đánh giá một người qua sự dễ chịu khi gặp mặt là cách đọc kém chính xác. Nhìn vào việc họ làm khi có cái giá phải trả mới thấy rõ hơn. Grant cũng gợi ý một dấu hiệu: để ý cách một người đối xử với người có vị trí thấp hơn họ, không chỉ với cấp trên.
Vì sao điều này quan trọng
Ba kiểu ứng xử không phải để dán nhãn đồng nghiệp. Giá trị của khung này nằm ở ba chỗ:
- Tự hiểu mình. Trong tuần qua, ở nhóm làm việc, mình nghiêng về kiểu nào? Có lúc nào mình cho nhiều đến mức bị thiệt, hay lấy nhiều mà không để ý?
- Hiểu văn hoá nhóm. Một nhóm toàn người cân đo vận hành ổn nhưng ít ai chủ động; một nhóm có văn hoá cho thì kiến thức lan nhanh, người mới được dìu dắt.
- Thiết kế cách cho bền vững. Grant không khuyên ai cũng cho vô hạn. Phần lớn cuốn sách bàn về cách người cho tự bảo vệ mình để không bị vắt kiệt.
Bằng chứng và giới hạn
Khung ba kiểu của Grant dựa trên các nghiên cứu về "phong cách có đi có lại" trong tâm lý học tổ chức và nhiều nghiên cứu thực địa. Nhưng cần biết:
- Ranh giới giữa ba kiểu là một dải liên tục, không phải ba ô kín. Các nhà nghiên cứu đo bằng bảng hỏi, cho ra điểm số chứ không phải nhãn.
- Nhiều câu chuyện trong sách là ví dụ minh hoạ từ những người thành đạt; câu chuyện thì sinh động nhưng không chứng minh được quy luật.
- Các con số về việc người cho thành công hơn hay kém hơn đến từ nhiều nghiên cứu riêng lẻ khác nhau, mỗi nghiên cứu trên một nhóm người, một ngành nghề. Không nên trích như một tỷ lệ phần trăm chung.
Liên hệ với cách nói của người Việt
Người Việt có sẵn nhiều chữ cho ba kiểu này: "tốt bụng", "sòng phẳng", "khôn lỏi". Nhưng chữ dân gian thường mang sẵn phán xét, trong khi khung của Grant cố gắng mô tả hành vi mà không chấm điểm. "Sòng phẳng" trong tiếng Việt có lúc được khen, có lúc bị chê là "tính toán". Với Grant, cân đo là cách ứng xử hợp lý và phổ biến nhất, chẳng có gì đáng xấu hổ.
Thử hình dung một nhóm làm dự án ở trường: Minh luôn nhận phần trình bày vì thích được thầy cô biết tên; Hương làm phần số liệu, nhưng bảo "bài kỳ trước tớ làm nhiều rồi, kỳ này chia đều"; Phúc ở lại chỉnh sửa bài cho cả nhóm đến khuya dù phần mình đã xong. Ba bạn ứng xử theo ba kiểu trong dự án này. Kỳ sau, khi hoàn cảnh khác, rất có thể mỗi bạn đổi vai.
Áp dụng được ngay
- Nhìn lại một tuần làm việc: ghi ra ba lần mình giúp người và ba lần mình nhờ người. Cán cân đang nghiêng về đâu?
- Thử "giúp năm phút" — một việc nhỏ tốn ít của mình mà có ích lớn cho người khác: giới thiệu hai người nên quen nhau, chia một tài liệu hữu ích, trả lời một câu hỏi chuyên môn.
- Đánh giá người qua hành động khi có cái giá, không qua lời nói ngọt hay cách cư xử với cấp trên.
- Tránh dùng ba nhãn để gọi người khác. Nói "lần này anh ấy hơi giữ phần" thay vì "anh ấy là người lấy" — mô tả việc, không mô tả người.
Câu hỏi thường gặp
Người cho, người lấy, người cân đo là gì?
Đây là ba kiểu ứng xử trong cho và nhận mà Adam Grant mô tả trong cuốn Give and Take (2013). Người cho giúp mà không tính được gì lại, người lấy tìm cách nhận nhiều hơn cho, người cân đo giữ cán cân ngang bằng. Mỗi người có thể chuyển kiểu tuỳ hoàn cảnh.
Phần lớn mọi người thuộc kiểu nào?
Theo Grant, ở nơi làm việc phần lớn mọi người là người cân đo: giúp người đã giúp mình và giữ khoảng cách với người chỉ nhận. Trong gia đình và với bạn thân, nhiều người lại ứng xử như người cho.
Give and Take của Adam Grant nói về gì?
Cuốn sách tổng hợp nghiên cứu về hành vi giúp đỡ trong công việc, đặt câu hỏi người hay giúp đỡ có thiệt thòi không. Grant cho rằng người cho có thể vừa thành công nhất vừa kém nhất, tuỳ cách họ cho, và bàn cách cho bền vững.
Làm sao nhận ra người lấy dễ mến?
Grant gợi ý không đánh giá qua sự niềm nở mà qua hành động khi có cái giá phải trả, và qua cách người đó đối xử với người có vị trí thấp hơn. Người dễ chịu bề ngoài chưa chắc sẵn lòng giúp thật.
Là người cân đo có xấu không?
Không. Cân đo là kiểu ứng xử phổ biến và hợp lý, giữ cho quan hệ công bằng. Người cân đo cũng thường là người bảo vệ chuẩn mực công bằng trong nhóm.
