Ích kỷ, vị kỷ, tư lợi và tự lợi đều xoay quanh chuyện nghĩ cho mình, nhưng mức độ chê và ngữ cảnh dùng khác nhau rõ. Ích kỷ là lời chê đời thường; vị kỷ là chữ văn viết, hay dùng trong triết học; tư lợi gắn với lợi riêng về tiền bạc, quyền chức; còn tự lợi ít gặp, thường là chữ dịch, mang sắc thái trung tính hoặc chuyên môn. Dùng nhầm chữ có khi biến một nhận xét bình thường thành một lời buộc tội.
Bốn chữ, bốn gốc Hán
Cả bốn chữ đều là từ Hán Việt, và cách nhanh nhất để thấy chúng khác nhau là nhìn vào từng thành tố.
| Chữ | Gốc | Nghĩa đen | Nơi hay gặp | Mức chê |
|---|---|---|---|---|
| Ích kỷ | 益己 | làm lợi cho mình | lời nói hằng ngày, gia đình, bạn bè | rõ, thường nhắm vào hành vi |
| Vị kỷ | 為己 | vì mình | sách báo, triết học, tâm lý học | vừa phải; có khi chỉ là thuật ngữ |
| Tư lợi | 私利 | lợi riêng | báo chí, chuyện công – tư, tiền bạc | nặng khi gắn với việc chung |
| Tự lợi | 自利 | tự đem lợi về mình | văn bản dịch, kinh tế học, tâm lý học | nhẹ hoặc trung tính |
Chữ kỷ (己 — mình) chung cho hai chữ đầu. Chữ lợi (利) chung cho hai chữ sau. Chữ tư (私) là riêng, đối với công (公) là chung — nên "tư lợi" luôn có bóng dáng của một cái chung đứng phía sau, bị lấn sang.
Ích kỷ: lời chê của đời thường
"Ích kỷ" là chữ người Việt dùng nhiều nhất, trong bữa cơm, trong nhóm bạn, trong chuyện vợ chồng. Nó gần như luôn có ý chê, và thường đi kèm một tình huống cụ thể: gắp hết món ngon, không góp việc nhà, mượn đồ không trả, giữ máy lạnh theo ý mình trong phòng chung.
Điểm đặc trưng: "ích kỷ" ngầm nói rằng có người khác bị thiệt hoặc bị bỏ quên. Không ai bị gọi là ích kỷ khi ăn một mình bát phở của mình.
Vị kỷ: chữ của sách vở và triết học
"Vị kỷ" đối lập trực tiếp với "vị tha" (為他 — vì người khác). Trong đời thường ít ai nói "anh ấy vị kỷ lắm"; chữ này xuất hiện trong bài luận, sách tâm lý, sách triết học.
Trong triết học phương Tây, chữ egoism thường được dịch là "thuyết vị kỷ", với vài nhánh chính:
- Thuyết vị kỷ tâm lý (psychological egoism): cho rằng mọi hành động của con người rốt cuộc đều nhằm lợi cho chính mình. Đây là một mệnh đề mô tả — nói con người là thế nào.
- Thuyết vị kỷ đạo đức (ethical egoism): cho rằng con người nên hành động vì lợi ích của mình. Đây là một mệnh đề chuẩn tắc.
- Thuyết vị kỷ lý tính (rational egoism): cho rằng hành động hợp lý là hành động tối đa lợi ích bản thân.
Bài Thuyết vị kỷ tâm lý trong cùng danh mục bàn kỹ nhánh đầu, vì đó là nhánh hay được nhắc trong các cuộc tranh luận "có ai tốt thật lòng không".
Lưu ý: tiếng Anh còn có chữ egotism, nghe gần giống egoism nhưng nghĩa khác — chỉ thói hay nói về mình, đề cao mình quá mức, gần với "tự cao". Hai chữ này hay bị dịch lẫn.
Tư lợi: khi cái riêng lấn cái chung
"Tư lợi" quen thuộc trên báo chí: "lợi dụng chức vụ để tư lợi", "vì tư lợi mà bỏ qua lợi ích tập thể". Ở đây có ba yếu tố: một cái chung (quỹ, tài sản, quyền hạn), một người được giao giữ hoặc dùng cái chung đó, và việc người ấy kéo phần lợi về mình.
Trong đời thường, "tư lợi" xuất hiện ở quy mô nhỏ hơn: người giữ quỹ lớp tiện tay dùng tạm, người được nhờ mua hộ chọn cho mình món tốt nhất, trưởng nhóm phân việc nhẹ cho bạn thân. Chữ "vụ lợi" (務利 — chăm chăm vào lợi) cũng gần nghĩa, thường dùng để chê một mối quan hệ có tính toán: "chơi với nhau vì vụ lợi".
Ngược lại, khi lo cho mình mà không đụng tới cái chung nào, người Việt ít dùng "tư lợi".
Tự lợi: chữ trung tính của kinh tế học và tâm lý học
"Tự lợi" là chữ hiếm gặp trong khẩu ngữ. Nó hay xuất hiện khi dịch chữ self-interest hoặc self-serving, và thường không mang ý chê.
Lợi ích bản thân trong kinh tế học
Trong Của cải của các dân tộc (1776), Adam Smith có một đoạn rất hay được trích: ta có bữa tối không phải nhờ lòng nhân từ của người bán thịt, người nấu bia hay người làm bánh, mà nhờ họ quan tâm tới lợi ích của chính họ. Ý của Smith: việc mỗi người lo cho phần mình, trong khuôn khổ trao đổi sòng phẳng, có thể làm lợi cho cả hai bên. Ở đây, theo đuổi lợi ích bản thân không bị coi là xấu.
Cũng chính Smith viết Lý thuyết về tình cảm đạo đức (1759), mở đầu bằng nhận xét rằng dù con người có ích kỷ đến đâu, trong bản chất vẫn có những nguyên tắc khiến ta quan tâm tới số phận người khác. Hai cuốn sách thường bị kể như mâu thuẫn, nhưng nhiều nhà nghiên cứu đọc chúng như hai nửa của cùng một bức tranh.
Thiên kiến tự lợi trong tâm lý học
Tâm lý học có khái niệm self-serving bias, thường dịch là thiên kiến tự lợi: khuynh hướng nhận phần thành công về mình và đẩy phần thất bại cho hoàn cảnh. Đạt điểm cao thì "mình học giỏi"; điểm thấp thì "đề khó, chấm ác". Bài tổng quan của Dale Miller và Michael Ross năm 1975 là một trong những công trình sớm phân tích hiện tượng này.
Thiên kiến tự lợi không phải là "ích kỷ" theo nghĩa đạo đức. Nó là một cách bộ não giữ hình ảnh bản thân dễ chịu, và gần như ai cũng có ở mức nào đó. Nhưng nó giải thích vì sao trong nhóm làm việc chung, ai cũng thấy mình góp nhiều hơn người khác nghĩ.
Đặt bốn chữ vào cùng một câu chuyện
Ví dụ giả định: một nhóm bạn đi du lịch, Minh được giao giữ quỹ chung.
- Minh chọn cho mình giường cạnh cửa sổ mà không hỏi ai — người ta sẽ bảo Minh ích kỷ.
- Minh dùng tiền quỹ trả một bữa riêng của mình rồi "quên" ghi — đó là tư lợi, vì đã lấy từ cái chung.
- Sau chuyến đi, cả nhóm ngồi bàn: "Có phải ai cũng chỉ đi du lịch vì niềm vui của chính mình không?" — họ đang bàn về thuyết vị kỷ tâm lý.
- Khi kể lại chuyến đi, Minh nhớ rõ mình đã lo vé tàu, đặt phòng, mà quên hẳn ai đã nấu ăn, ai đã chở mọi người — đó là thiên kiến tự lợi, rất phổ biến và thường không cố ý.
Những chữ hàng xóm dễ lẫn
| Chữ | Khác "ích kỷ" ở chỗ |
|---|---|
| Keo kiệt | Chỉ chuyện tiếc tiền, tiếc đồ; người keo kiệt có thể vẫn quan tâm người khác theo cách không tốn tiền. |
| Tham | Muốn nhiều hơn mức cần, hướng tới lấy thêm; ích kỷ có thể chỉ là không cho đi. |
| Đặt mình làm trung tâm | Chưa nhìn được từ góc người khác, không nhất thiết có ý giành phần. Trẻ nhỏ là ví dụ điển hình (khái niệm egocentrism của Jean Piaget). |
| Ái kỷ | Bận tâm quá mức tới hình ảnh, sự ngưỡng mộ dành cho mình; khác với giành lợi ích vật chất. |
| Cá nhân chủ nghĩa | Có thể là một quan niệm sống (đề cao tự do cá nhân), không phải lúc nào cũng là lời chê. |
Vì sao chọn đúng chữ lại quan trọng
Lời nói đóng khung cách ta nhìn sự việc. Nói "cậu tư lợi" với một người bạn chỉ vì cậu ấy chọn giường trước là đẩy chuyện nhỏ thành chuyện đạo đức. Ngược lại, gọi việc tiêu lẹm quỹ chung là "hơi ích kỷ" lại làm nhẹ đi một việc cần được nói rõ.
Chọn đúng chữ cũng giúp tự soát mình. Nhận ra "mình vừa có thiên kiến tự lợi" dễ chấp nhận hơn nhiều so với "mình là người ích kỷ" — và vì dễ chấp nhận, nó dễ sửa hơn.
Áp dụng được ngay
- Thay nhãn bằng mô tả. Lần tới muốn chê ai "ích kỷ", nói cụ thể việc gì, ai thiệt. Ví dụ: "Phần quỹ chưa ghi lại" thay cho "Cậu tư lợi".
- Soát thiên kiến tự lợi. Sau một việc nhóm, viết ra công của từng người trước khi viết công của mình. Thường danh sách của người khác sẽ dài hơn mình tưởng.
- Tách chuyện riêng với chuyện chung. Khi giữ quỹ, giữ chìa khoá, giữ tài khoản chung, ghi chép rõ ràng ngay từ đầu — để không ai phải nghĩ tới chữ "tư lợi".
- Đọc lại một đoạn nguyên văn. Ai tò mò, tìm đọc phần mở đầu của Lý thuyết về tình cảm đạo đức của Adam Smith để thấy ông không hề cổ vũ lòng ích kỷ như nhiều người vẫn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Ích kỷ và vị kỷ khác nhau thế nào?
Hai chữ gần nghĩa, đều nói về nghĩ cho mình. "Ích kỷ" là lời chê đời thường, gắn với một việc làm thiệt người khác. "Vị kỷ" là chữ văn viết, hay dùng trong triết học và tâm lý học, đối lập với "vị tha".
Tư lợi là gì?
Tư lợi là lợi riêng, thường dùng khi ai đó kéo phần lợi về mình từ một cái chung như quỹ, tài sản hay quyền hạn được giao. Chữ này nặng hơn "ích kỷ" khi gắn với việc công.
Thiên kiến tự lợi là gì?
Thiên kiến tự lợi (self-serving bias) là khuynh hướng nhận thành công về mình và đổ thất bại cho hoàn cảnh. Gần như ai cũng có ở mức nào đó; nó không đồng nghĩa với ích kỷ về đạo đức.
Egoism và egotism khác nhau ra sao?
Egoism là thuyết vị kỷ, bàn về động cơ hành động vì lợi ích bản thân. Egotism là thói đề cao mình, hay nói về mình, gần với tự cao. Hai chữ này hay bị dịch lẫn sang tiếng Việt.
Adam Smith có cổ vũ ích kỷ không?
Không hẳn. Trong "Của cải của các dân tộc", ông cho rằng trao đổi dựa trên lợi ích bản thân có thể làm lợi cho cả hai bên. Nhưng trong "Lý thuyết về tình cảm đạo đức", ông nhấn mạnh con người vốn có sự quan tâm tới người khác.
