Vì sao con người có lúc ích kỷ: góc nhìn tiến hoá và sinh tồn

Con người có lúc ích kỷ vì trong lịch sử tiến hoá, những tổ tiên biết giữ phần ăn, chỗ trú và sức lực cho mình có cơ hội sống sót và nuôi con cao hơn. Nhưng cũng chính quá trình ấy đã chọn lọc khả năng hợp tác, chia sẻ và đồng cảm, vì sống một mình thì loài người gần như không trụ nổi. Nói gọn: cả xu hướng giành phần lẫn xu hướng chia phần đều là "của hồi môn" tiến hoá, và hoàn cảnh quyết định cái nào trỗi lên.

Chọn lọc tự nhiên không "thiết kế" ra người tốt hay người xấu

Charles Darwin, trong Nguồn gốc các loài (1859), mô tả chọn lọc tự nhiên như một quá trình mù: những đặc điểm giúp sinh vật sống sót và sinh sản tốt hơn trong môi trường của nó sẽ dần phổ biến qua nhiều thế hệ. Quá trình này không có ý định, không có đạo đức. Nó chỉ "giữ lại" những gì có hiệu quả.

Với tổ tiên loài người, môi trường đó có những đặc điểm khá rõ: thức ăn bấp bênh, mùa đói xen mùa no, bệnh tật, thú dữ, và sống theo nhóm nhỏ vài chục người. Trong khung cảnh ấy, cả hai chiến lược đều có chỗ đứng:

• Giữ cho mình giúp sống qua lúc thiếu thốn.
• Chia cho nhóm giúp sống qua lúc rủi ro: hôm nay mình săn hụt thì có người khác chia, mai người đó hụt thì mình chia lại.

Các nhà nhân học nghiên cứu những cộng đồng săn bắt – hái lượm còn tồn tại vào thế kỷ 20, như người Hadza ở Tanzania hay người Ache ở Paraguay, ghi nhận thịt từ những con thú lớn thường được chia rộng rãi trong nhóm. Thịt thú lớn hiếm và khó để lâu, nên chia ra vừa là lòng tốt vừa là một kiểu "bảo hiểm" cho ngày mình săn trượt.

Những "phần mềm cũ" làm ta nghiêng về phía mình

Tâm lý học hành vi đã mô tả nhiều khuynh hướng khiến ta nghiêng về phía mình một cách tự nhiên, không cần suy tính:

Sợ mất hơn thích được

Daniel Kahneman và Amos Tversky, trong thuyết triển vọng (1979), chỉ ra rằng nỗi đau khi mất một khoản thường lớn hơn niềm vui khi được một khoản tương đương — gọi là né tránh mất mát. Khi ai đó đề nghị chia bớt phần của mình, não ghi nhận đó là "mất", và phản ứng mạnh hơn mức cần.

Đồ của mình tự nhiên quý hơn

Thí nghiệm của Kahneman, Jack Knetsch và Richard Thaler (1990) phát ngẫu nhiên cốc uống cà phê cho một nửa số sinh viên. Người được phát cốc đòi giá bán cao hơn rõ rệt so với mức người không có cốc chịu bỏ ra để mua — dù cốc vừa vào tay họ vài phút. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng sở hữu. Nó giải thích vì sao cho mượn đồ đôi khi khó hơn ta tưởng.

Thiếu thốn làm hẹp tầm nhìn

Sendhil Mullainathan và Eldar Shafir trong cuốn Scarcity (2013) tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy khi thiếu một thứ gì — tiền, thời gian, thức ăn — tâm trí bị kéo về thứ đang thiếu, chừa lại ít "dung lượng" cho những việc khác, trong đó có để ý tới người bên cạnh. Họ gọi đó là hiệu ứng "đường hầm".

Nhưng loài người cũng là loài hợp tác bậc nhất

Nếu chỉ có ích kỷ, loài người khó mà xây được làng, chợ, đê điều. Các nhà nghiên cứu tiến hoá đã tìm ra nhiều cơ chế giải thích vì sao vị tha cũng được chọn lọc:

• Giúp người cùng huyết thống vì họ mang nhiều gen giống mình — chủ đề của thuyết chọn lọc họ hàng (xem danh mục Khoa học về lòng vị tha).
• Giúp người sẽ giúp lại mình — vị tha có đi có lại.
• Giúp để có tiếng tốt — trong nhóm nhỏ ai cũng biết ai, tiếng tốt mở ra cơ hội hợp tác về sau.
• Chuẩn mực nhóm và hình phạt — nhóm nào trừng phạt kẻ ăn gian thì hợp tác bền hơn.

Nhà tâm lý học Michael Tomasello, sau nhiều năm so sánh trẻ em với tinh tinh, cho rằng điểm khác biệt lớn của loài người là khả năng cùng nhau đặt mục tiêu chung và chia phần thành quả — điều ông gọi là "tính cùng chủ ý" (shared intentionality). Đây là một giả thuyết có ảnh hưởng, dù vẫn còn tranh luận.

Ích kỷ hay hợp tác: cái nào "tự nhiên" hơn?

Năm 2012, David Rand, Joshua Greene và Martin Nowak đăng trên tạp chí Nature một loạt thí nghiệm hàng hoá công cộng, cho rằng khi phải quyết định nhanh, người ta có xu hướng góp cho nhóm nhiều hơn khi được nghĩ kỹ — tức trực giác nghiêng về hợp tác. Nghiên cứu gây tiếng vang lớn.

Nhưng năm 2017, một dự án lặp lại quy mô lớn với hơn hai mươi phòng thí nghiệm (do Samantha Bouwmeester và cộng sự điều phối) không tìm thấy hiệu ứng rõ ràng như ban đầu. Đến nay, câu hỏi "trực giác con người là ích kỷ hay hợp tác" vẫn còn mở. Điều chắc chắn hơn: câu trả lời phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm sống, văn hoá và tình huống cụ thể.

Bảng so sánh: điều kiện nào kéo ta về phía nào

Bảng này là tóm tắt xu hướng từ nhiều nghiên cứu, không phải quy luật áp cho từng người. Có người càng thiếu càng hào phóng; có người đủ đầy vẫn giữ khư khư.

Hiểu nguồn gốc không có nghĩa là bào chữa

Một lỗi lập luận phổ biến là: "Tiến hoá làm ta ích kỷ, nên ích kỷ là bình thường, không cần sửa." Triết học gọi đây là ngụy biện viện dẫn tự nhiên: cái gì tự nhiên chưa chắc đã tốt, và cái gì có nguồn gốc sinh học vẫn có thể thay đổi được bằng thói quen, giáo dục và môi trường.

Hiểu nguồn gốc có lợi theo một hướng khác: nó giúp ta bớt ngạc nhiên và bớt phán xét. Khi thấy mình hoặc người khác giữ khư khư phần của mình lúc đói, lúc túng, ta hiểu đó là phản xạ cũ chứ không phải "bản chất xấu". Và vì biết phản xạ nào sẽ trỗi lên trong hoàn cảnh nào, ta có thể chuẩn bị trước.

Áp dụng được ngay

• Đừng quyết chuyện chia chác khi đói hay mệt. Bàn chuyện chia tiền, chia việc, chia phòng vào lúc mọi người đã ăn no, ngủ đủ.
• Tạo "bảo hiểm" nhỏ. Trong nhóm bạn, phòng trọ, thử một quỹ chung nhỏ cho lúc ai đó kẹt — giống cách người săn bắt chia thịt cho nhau.
• Để ý hiệu ứng sở hữu. Trước khi từ chối cho mượn một món đồ, tự hỏi: nếu không phải đồ của mình, mình có thấy nó quý đến vậy không?
• Làm cho đóng góp hiện ra. Ghi lại ai góp gì trong việc chung; khi phần của từng người được thấy, người ta tự nhiên góp nhiều hơn.