Hành vi ích kỷ thường gặp: tự soát ở mình trước khi nhìn người

Hành vi ích kỷ thường gặp nhất không phải những chuyện lớn, mà là những việc nhỏ lặp đi lặp lại ở chỗ dùng chung: mâm cơm, tủ lạnh, nhóm Zalo, việc nhóm, chỗ ngồi, thời gian của người khác. Điều khó là chúng rất dễ thấy ở người khác nhưng gần như vô hình với chính mình. Nghiên cứu tâm lý cho thấy ta thường đánh giá công sức và độ tốt bụng của bản thân cao hơn thực tế, nên tự soát ở mình trước là cách công bằng và hiệu quả nhất.

Vì sao thấy người khác ích kỷ dễ hơn thấy mình

Năm 1979, hai nhà tâm lý học Michael Ross và Fiore Sicoly hỏi các cặp vợ chồng: mỗi người tự góp bao nhiêu phần trong các việc nhà như nấu ăn, dọn dẹp, chăm con. Khi cộng phần tự nhận của chồng và của vợ, tổng thường vượt quá 100%. Không ai cố ý nói dối. Đơn giản là mỗi người nhớ rõ việc mình làm hơn việc người kia làm — vì mình có mặt ở mọi lần mình làm, còn việc của người kia thì nhiều khi mình không thấy.

Một nghiên cứu khác của Nicholas Epley và David Dunning (2000) đặt tên cho hiện tượng "thấy mình thánh thiện hơn người" (feeling holier than thou). Người tham gia được hỏi trước rằng mình và người khác sẽ hào phóng thế nào trong một tình huống, rồi thực tế được kiểm lại. Kết quả: họ đoán về người khác khá sát, nhưng đoán về chính mình thì lạc quan quá mức.

Hai nghiên cứu này gợi ra một điều đơn giản: cảm giác "mình đâu có ích kỷ" là cảm giác ai cũng có, nên nó không phải bằng chứng. Muốn biết thật thì phải nhìn vào hành vi cụ thể.

Ở mâm cơm và bếp chung

Bữa ăn là nơi người Việt dạy nhau cách chia phần từ bé, nên cũng là nơi dễ thấy lệch nhất.

• Gắp món ngon nhiều hơn phần chia đều mà không để ý ai chưa ăn.
• Ăn xong để bát đĩa cho người khác rửa, lần nào cũng vậy.
• Ăn nốt món người khác để dành trong tủ lạnh, không hỏi, không báo.
• Dùng hết gia vị, gas, nước rửa bát chung mà không mua lại.
• Đến bữa mới về, ăn xong đi ngay, không bao giờ góp phần chợ búa.

Không cái nào trong số này "nghiêm trọng". Nhưng chính vì nhỏ nên người bị thiệt thường không nói, chỉ ghi nhớ — và cái ghi nhớ đó tích dần.

Trong nhóm chat và việc nhóm

Nhóm Zalo lớp, nhóm bạn, nhóm cơ quan có những kiểu ích kỷ rất riêng của thời điện thoại:

• Im lặng khi cả nhóm cần chốt việc, rồi xuất hiện khi chia kết quả.
• Đã xem tin nhờ vả mà không trả lời, để người nhờ chờ mãi không biết có hay không.
• Đẩy phần khó cho người "hiền nhất nhóm" vì biết người đó không từ chối.
• Gửi tin nhắn công việc lúc nửa đêm, kèm yêu cầu trả lời ngay.
• Bỏ phiếu chọn quán theo ý mình, không để ý có người ăn chay, có người eo hẹp tiền.

Hiện tượng ít người góp sức khi làm chung được tâm lý học gọi là lười biếng xã hội (social loafing). Từ thí nghiệm kéo dây của kỹ sư Pháp Max Ringelmann cuối thế kỷ 19 đến các thí nghiệm của Bibb Latané và cộng sự năm 1979 (hò hét, vỗ tay theo nhóm), người ta thấy khi ở trong nhóm, mỗi cá nhân thường bỏ ít sức hơn khi làm một mình — nhất là khi phần góp của từng người khó nhận ra. Một phân tích tổng hợp của Steven Karau và Kipling Williams (1993) xác nhận hiện tượng này khá vững, và nó giảm đi khi đóng góp của từng người được ghi nhận rõ.

Với thời gian của người khác

Thời gian là thứ khó thấy nhất khi bị lấy đi.

• Đến muộn thành quen, để cả nhóm chờ.
• Huỷ hẹn sát giờ khi người kia đã chuẩn bị xong.
• Gọi điện kể chuyện mình một tiếng, không hỏi người kia có đang bận không.
• Nhờ việc "chỉ năm phút thôi" nhưng thực chất là cả buổi.

Bài trong danh mục Bạn bè & công sở bàn sâu hơn chuyện đến muộn; ở đây chỉ cần ghi nhớ: thời gian của người khác cũng là một thứ "đồ chung" — mỗi phút mình lấy là một phút của ai đó.

Nơi công cộng và chỗ ở chung

• Để xe chắn lối đi chung, chắn cửa nhà người khác "một chút thôi".
• Bật loa điện thoại to trên xe khách, trong phòng chờ.
• Giữ máy lạnh, đèn, tivi theo ý mình trong phòng nhiều người.
• Vứt rác ở hành lang chung vì "không phải nhà mình".

Những chuyện này liên quan tới "đồ chung" — thứ không ai sở hữu riêng nên ai cũng dễ dùng quá tay. Bài Ở chung phòng, ở chung nhà trong danh mục Ranh giới cá nhân nói kỹ cách các nhóm tự đặt quy ước cho đồ chung.

Bảng tự soát: hành vi, người chịu thiệt và câu hỏi nên đặt

Đừng biến tự soát thành tự trách

Tự soát không phải để kết luận "mình là người xấu". Mục đích là tìm ra một hai việc cụ thể có thể làm khác đi. Một vài điểm nên nhớ:

• Hành vi lặp lại mới đáng sửa. Một lần quên góp tiền là chuyện thường; lần nào cũng quên mới là nếp.
• Hoàn cảnh có thật. Người đang ốm, đang kiệt sức, đang có tang có thể tạm nhận nhiều hơn cho đi. Không phải mọi chênh lệch đều là ích kỷ.
• Cân cả hai chiều. Nếu bảng tự soát cho thấy mình luôn là người chịu thiệt, đó lại là chuyện của ranh giới cá nhân, không phải chuyện bớt ích kỷ.

Nhà tâm lý học Carol Dweck và nhiều người khác đã chỉ ra rằng tin hành vi có thể thay đổi giúp người ta dễ tiếp nhận góp ý hơn. Nói gọn: "mình vừa làm một việc hơi ích kỷ" là câu dễ sửa; "mình là đứa ích kỷ" là câu chỉ làm người ta muốn chối.

Áp dụng được ngay

1. Đếm thử một tuần. Ghi lại trong điện thoại mỗi lần mình nhờ ai và mỗi lần mình giúp ai. Cuối tuần nhìn lại tỷ lệ.
2. Kể công người khác trước. Sau một việc chung, viết ra những gì người khác đã làm trước khi nghĩ tới phần của mình — cách đơn giản để bù thiên kiến mà Ross và Sicoly mô tả.
3. Chọn một chỗ dùng chung. Tủ lạnh, nhóm chat, mâm cơm — chọn một chỗ và làm một việc nhỏ: mua lại chai nước rửa bát, trả lời tin nhắn chốt việc, để phần cho người về muộn.
4. Hỏi một người tin cậy. "Có việc gì mình hay làm mà cậu thấy hơi phiền không?" — rồi chỉ nghe, chưa giải thích.