Theo tổng hợp của Adam Grant trong Give and Take (2013), ở nhiều ngành nghề, người hay cho đi xuất hiện ở cả nhóm kém hiệu quả nhất lẫn nhóm thành công nhất, còn người lấy và người cân đo thường nằm ở giữa. Khác biệt giữa hai nhóm người cho không nằm ở lượng lòng tốt, mà ở cách cho: người cho thành công vẫn giữ mục tiêu của mình, chọn cách cho có tác động lớn, và không để bị lợi dụng mãi. Grant gọi kiểu này là cho "vì người khác nhưng không quên mình".
Một nghịch lý khó tin
Nếu hỏi "người hay giúp đỡ đồng nghiệp có thăng tiến không", nhiều người sẽ lắc đầu: họ ôm việc của người khác, bị lợi dụng, việc của mình thì trễ. Grant đồng ý rằng điều này có thật — nhưng chỉ là một nửa bức tranh. Khi ông xem các nghiên cứu ở nhiều nghề khác nhau, một mẫu hình lặp lại: người cho xuất hiện dày ở đáy, nhưng cũng xuất hiện dày ở đỉnh.
Những nghiên cứu Grant dẫn
Grant dẫn nhiều nghiên cứu thực địa, mỗi nghiên cứu trên một nhóm nghề khác nhau. Ba ví dụ hay được nhắc:
- Kỹ sư: trong một nghiên cứu ở một công ty viễn thông, những kỹ sư cho đi nhiều hơn nhận lại có mặt trong nhóm năng suất thấp nhất vì dành quá nhiều thời gian giúp người khác — nhưng nhóm năng suất cao nhất cũng phần lớn là người cho, những người được cả công ty quý và sẵn lòng giúp lại.
- Sinh viên y: nghiên cứu ở Bỉ theo dõi sinh viên y khoa qua nhiều năm học. Năm đầu, khi việc học chủ yếu là thi cá nhân, sinh viên có khuynh hướng giúp đỡ người khác không có lợi thế, thậm chí điểm kém hơn. Càng về sau, khi việc học chuyển sang làm việc nhóm, thực hành lâm sàng với bệnh nhân, khuynh hướng ấy lại trở thành lợi thế.
- Nhân viên bán hàng: trong một số nghiên cứu về bán hàng, người cho đi kèm với cả doanh số thấp (khi họ không dám chốt, ngại đòi hỏi) và doanh số cao (khi khách tin và quay lại).
Grant không đưa ra một con số phần trăm chung cho mọi nghề, và người đọc cũng không nên trích như vậy. Điều cốt lõi là mẫu hình: giúp người là con dao hai lưỡi, kết quả tuỳ cách cầm.
Hai kiểu người cho
| Người cho quên mình | Người cho không quên mình | |
|---|---|---|
| Mối quan tâm | Lợi ích người khác cao, lợi ích bản thân thấp | Cả hai đều cao |
| Cách nhận lời | Gần như không bao giờ từ chối | Chọn việc giúp có tác động lớn, từ chối khi quá sức |
| Với người hay nhận mà không cho | Tiếp tục giúp như mọi người | Thận trọng hơn, điều chỉnh mức giúp |
| Lịch giúp đỡ | Rải rác, bị cắt ngang liên tục | Gom lại thành khối thời gian, giữ giờ làm việc riêng |
| Kết quả thường gặp | Kiệt sức, việc của mình chậm | Được tin cậy, mạng lưới rộng, hiệu quả lâu dài |
Chữ Grant dùng cho kiểu thứ hai là otherish — tạm dịch "vì người mà không quên mình". Nó dựa trên quan sát trong tâm lý học rằng quan tâm đến người khác và quan tâm đến bản thân là hai trục riêng, không phải hai đầu của cùng một thanh. Một người có thể cao ở cả hai.
Ba thói quen của người cho thành công
Chọn đúng việc để giúp
Không phải mọi lời nhờ đều đáng nhận. Người cho thành công ưu tiên những việc mà mình giúp được với chi phí thấp nhưng có ích lớn: chia kinh nghiệm chuyên môn, giới thiệu người quen đúng chỗ, góp ý một bản kế hoạch. Họ ít nhận những việc mà ai cũng làm được và chỉ ngốn thời gian.
Rộng lượng nhưng không ngây thơ
Trong các mô hình về hợp tác lặp lại, chiến lược "ăn miếng trả miếng rộng lượng" — bắt đầu bằng hợp tác, đáp lại sự ích kỷ nhưng thỉnh thoảng vẫn tha thứ — thường bền hơn cả ăn miếng trả miếng cứng nhắc lẫn hợp tác vô điều kiện. Martin Nowak và Karl Sigmund mô tả chiến lược này trên tạp chí Nature năm 1992. Grant mượn ý ấy cho đời thường: cứ mở lòng với người mới, nhưng nếu một người liên tục chỉ lấy, chuyển sang cân đo với riêng người đó — vẫn để ngỏ cơ hội cho họ đổi khác.
Giữ khoảng trống cho việc của mình
Người cho kiệt sức thường giúp kiểu "ai gọi là chạy", việc của mình bị chặt vụn. Người cho thành công dành ra những khung giờ riêng để giúp người khác và những khung giờ được bảo vệ để làm việc chính.
Vì sao người cho lại có thể đứng đầu
Grant đưa ra vài lý do, đều là những cơ chế đã được nghiên cứu riêng:
- Mạng lưới. Người hay giúp tích luỹ được nhiều mối quan hệ, và nhiều người trong đó sẵn lòng giúp lại khi cần — đúng cơ chế vị tha có đi có lại và danh tiếng.
- Hợp tác. Trong công việc nhóm, người cho làm cả nhóm làm tốt hơn, và thành công của nhóm phản chiếu lại lên họ.
- Thuyết phục. Người cho thường hỏi nhiều, lắng nghe nhiều, ít khoe khoang — những điều làm người khác dễ tin hơn.
- Kiên trì. Làm việc vì người khác đôi khi tạo động lực bền hơn làm vì mình, nhất là khi thấy rõ việc mình làm có ích cho ai.
Đọc cho tỉnh táo
Thông điệp "người cho thành công nhất" rất dễ bị biến thành khẩu hiệu. Có mấy điều cần nhớ:
- Phần lớn bằng chứng đến từ môi trường công sở ở các nước phương Tây; văn hoá làm việc khác có thể cho kết quả khác.
- Thành công trong các nghiên cứu được đo bằng nhiều cách: năng suất, điểm số, doanh số, đánh giá của đồng nghiệp. Không có thước đo chung.
- Mẫu hình "đáy và đỉnh" cho biết người cho có khả năng thành công, không bảo đảm. Không ai nên ép mình cho nhiều hơn để "thành công".
Thử hình dung ở văn phòng
Ở một văn phòng, Hiếu và Ngân đều nổi tiếng hay giúp. Hiếu nhận mọi lời nhờ: sửa máy in, làm slide hộ, đi lấy đồ ăn trưa cho cả phòng. Cuối năm, việc của anh trễ hạn, anh mệt mà không ai nhớ anh đã giúp gì. Ngân thì nhận chỉ những việc liên quan chuyên môn — kèm người mới, góp ý báo cáo — và có hai buổi chiều mỗi tuần đóng cửa làm việc riêng. Cả hai đều tốt bụng. Khác biệt nằm ở chỗ Ngân chọn cách cho.
Áp dụng được ngay
- Liệt kê các việc mình hay được nhờ và đánh dấu việc nào mình giúp tốt hơn người khác nhiều. Ưu tiên những việc đó.
- Gom giờ giúp đỡ. Thử chọn một khung giờ cố định trong tuần để nhận câu hỏi, góp ý; ngoài giờ đó, hẹn lại.
- Với người chỉ nhận mà không cho, không cần cắt đứt; chỉ chuyển sang giúp có qua có lại với riêng người đó.
- Theo dõi kết quả của việc giúp. Hỏi lại người mình đã giúp xem việc đó có ích không. Biết tác động thật giúp mình chọn việc tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người hay cho vừa thành công nhất vừa kém nhất?
Theo Adam Grant, người cho kém thành công thường giúp mọi lúc mọi người, đến mức bỏ bê việc của mình và bị lợi dụng. Người cho thành công chọn việc giúp có tác động lớn, giữ thời gian cho việc chính và thận trọng với người chỉ nhận. Khác biệt nằm ở cách cho.
Otherish là gì?
Đây là chữ Adam Grant dùng cho người cho vừa quan tâm cao đến người khác vừa không quên lợi ích bản thân. Ý tưởng dựa trên quan sát rằng quan tâm đến người và đến mình là hai trục riêng, có thể cùng cao.
Người tốt có bị thiệt không?
Có thể, nếu cho mà không có ranh giới. Nhưng các nghiên cứu Grant tổng hợp cho thấy người hay giúp cũng có mặt nhiều trong nhóm thành công nhất, nhờ mạng lưới, sự tin cậy và khả năng làm việc nhóm. Kết quả phụ thuộc vào cách cho.
Ăn miếng trả miếng rộng lượng là gì?
Đó là chiến lược bắt đầu bằng hợp tác, đáp lại khi bị đối xử ích kỷ nhưng thỉnh thoảng vẫn tha thứ. Nowak và Sigmund mô tả nó năm 1992; trong môi trường có nhầm lẫn, chiến lược này thường bền hơn cách đáp trả cứng nhắc.
Có nên cố gắng cho nhiều hơn để thành công?
Không nên coi cho đi là công cụ thăng tiến. Các nghiên cứu cho thấy cho đi có thể đem lại thành công khi có cách cho bền vững, nhưng không bảo đảm. Điều quan trọng là cho đúng việc, đúng sức và không bỏ bê việc của mình.
