Ích kỷ là chỉ lo cho lợi ích của mình mà không đoái hoài tới người khác, kể cả khi việc mình làm khiến người khác chịu thiệt. Chữ này gốc Hán Việt: ích (益) là thêm, làm lợi; kỷ (己) là bản thân. Ghép lại, "ích kỷ" nghĩa đen là "làm lợi cho mình". Trong tiếng Việt hằng ngày, chữ này gần như luôn mang ý chê, và thường dùng để nói về một việc làm cụ thể hơn là một con người.
Nghĩa chữ: hai chữ Hán nhỏ, một lời chê lớn
Chữ ích (益) có mặt trong nhiều từ quen thuộc: lợi ích, hữu ích, bổ ích, ích lợi. Tự nó không xấu. Một cuốn sách "bổ ích" là cuốn sách đem lại điều tốt. Chữ kỷ (己) là "mình", gặp trong vị kỷ, tri kỷ (người hiểu mình), khắc kỷ (nén mình), và câu quen tai "biết người biết ta" (tri bỉ tri kỷ).
Như vậy, nghĩa đen của "ích kỷ" chỉ là "làm lợi cho bản thân" — một việc ai cũng phải làm để sống. Cái làm chữ này thành lời chê nằm ở phần nghĩa mà người dùng ngầm hiểu: làm lợi cho mình bằng cách lấy phần của người khác, hoặc trong khi bỏ mặc người khác. Các từ điển tiếng Việt thông dụng đều giảng theo hướng đó: chỉ biết lo cho lợi ích riêng, không quan tâm đến người khác.
Thành ngữ Hán Việt "ích kỷ hại nhân" (益己害人 — lợi mình hại người) cho thấy rõ cái lõi này: điều bị chê không phải là lo cho mình, mà là lo cho mình đến mức gây hại cho người.
Người Việt dùng chữ "ích kỷ" trong những câu nào
Nghe kỹ cách người ta nói hằng ngày, chữ "ích kỷ" hiện lên trong vài khuôn quen thuộc:
| Cách nói | Thường dùng khi | Sắc thái |
|---|---|---|
| "Làm thế là ích kỷ" | Chê một việc vừa xảy ra: gắp hết phần ngon, để đồ chiếm chỗ, không góp việc chung | Nhắm vào hành vi, dễ sửa |
| "Sống ích kỷ quá" | Nhận xét một chuỗi việc lặp lại trong thời gian dài | Nặng hơn, bắt đầu thành nhận xét về con người |
| "Tính nó ích kỷ" | Kể với người thứ ba về ai đó | Gần như dán nhãn tính cách |
| "Ích kỷ một chút cũng được" | Khuyên ai đó nghĩ cho mình, nghỉ ngơi, bớt gánh việc | Nhẹ, gần nghĩa "lo cho bản thân" |
| "Đừng ích kỷ thế" | Thuyết phục ai đó làm theo ý mình | Có khi là lời nhắc thật, có khi là đòn ép |
Dòng cuối đáng để ý. Chữ "ích kỷ" có sức nặng đạo đức, nên đôi khi nó được dùng như một cái đòn bẩy: ai từ chối cho mượn xe, không nhận trông hộ con, không đi ăn cỗ cùng họ hàng… cũng có thể bị gọi là "ích kỷ". Bài Bị nói là ích kỷ trong cùng danh mục bàn kỹ cách phân biệt lời nhắc đáng nghe với lời gán tội.
Ích kỷ là một hành vi, không phải một "loại người"
Tâm lý học hiện đại ít khi coi "ích kỷ" là một tính cách cố định. Lý do là hành vi của con người dao động rất mạnh theo hoàn cảnh. Cùng một người có thể nhường ghế cho cụ già trên xe buýt buổi sáng, rồi chiều về giành chỗ để xe trước cổng chung cư. Thí nghiệm nổi tiếng của John Darley và Daniel Batson năm 1973 cho thấy chỉ cần đang vội thôi, người ta đã ít dừng lại giúp người gặp nạn hơn hẳn — dù họ đang trên đường đi giảng về lòng tốt. Bài Hoàn cảnh làm người ta ích kỷ hơn kể chi tiết thí nghiệm này.
Trong các mô hình tính cách lớn như Big Five, gần nhất với chuyện này là nét dễ chịu (agreeableness): mức độ một người thường hợp tác, tin người, sẵn lòng nhường nhịn. Nhưng đó là một dải liên tục, ai cũng nằm đâu đó ở giữa, chứ không chia thành hai phe "người ích kỷ" và "người tốt".
Vì vậy, khi đọc các bài trong wiki này, nên giữ một tinh thần: ai cũng có lúc ích kỷ, ai cũng có lúc vị tha. Câu hỏi hữu ích không phải "mình có phải người ích kỷ không" mà là "trong tình huống này, mình đang cân phần mình và phần người ra sao".
Ích kỷ khác lo cho mình ở đâu
Lo ăn, lo ngủ, lo giữ sức khoẻ, lo công việc của mình — những việc đó không ai gọi là ích kỷ. Ranh giới nằm ở ba chỗ:
- Có người chịu thiệt không. Ăn phần của mình là chuyện thường; ăn luôn phần người đi làm về muộn mà không hỏi là chuyện khác.
- Có cân nhắc người kia không. Không nhận lời giúp vì đang quá tải là lo cho mình. Không nhận lời giúp vì "việc của người ta, kệ" trong khi mình rảnh và người kia đang kẹt thì dễ bị coi là ích kỷ.
- Có lặp lại thành nếp không. Một lần quên góp quỹ lớp là sơ suất. Lần nào cũng "quên" thì người khác sẽ đọc thành một thái độ.
Nhà tâm lý học Vicki Helgeson và các cộng sự cuối thập niên 1990 dùng hai khái niệm khá hữu ích: tự chủ không cân bằng (chỉ nghĩ tới mình, gạt người khác ra) và gắn kết không cân bằng (chỉ nghĩ tới người khác, gạt mình ra). Các nghiên cứu của họ thấy cả hai thái cực đều đi kèm những hệ quả không tốt về sức khoẻ và quan hệ. Bài Ích kỷ và tự trọng đi sâu hơn vào chuyện này.
Những chữ hay đi cùng "ích kỷ" trong tiếng Việt
Tiếng Việt có cả một họ từ quanh chuyện nghĩ cho mình, mỗi chữ một sắc thái:
- Vị kỷ — vì mình; hay gặp trong văn viết, triết học. Đối lập với vị tha (vì người khác).
- Tư lợi — lợi riêng, thường gắn với tiền bạc, chức vụ ("mưu cầu tư lợi").
- Keo kiệt, bủn xỉn — tiếc của, ngại cho, chủ yếu nói về tiền và đồ.
- Tham — muốn nhiều hơn phần mình, kể cả khi đã đủ.
- Cá nhân chủ nghĩa — đặt cái riêng lên trên tập thể, thường dùng trong ngữ cảnh trang trọng.
- Đặt mình làm trung tâm — chỉ nhìn sự việc từ góc của mình, chưa chắc có ý giành phần.
Bốn chữ dễ lẫn nhất — ích kỷ, vị kỷ, tư lợi, tự lợi — được tách bạch trong bài riêng của danh mục này.
Đối lập với ích kỷ là gì
Từ trái nghĩa quen thuộc nhất là vị tha (為他 — vì người khác). Trong tiếng Anh, chữ tương ứng là altruism, do nhà triết học Pháp Auguste Comte đặt ra ở thế kỷ 19 từ gốc tiếng Ý altrui (người khác). Ngoài ra còn có rộng lượng, hào phóng, biết nghĩ, chu đáo — những chữ thiên về hành vi hằng ngày hơn là lý tưởng cao xa.
Đáng chú ý: người Việt hiếm khi khen ai đó là "vị tha" trong đời thường. Người ta nói "nó biết nghĩ", "chu đáo lắm", "sống được". Có lẽ vì cái được trân trọng trong đời sống thường ngày không phải là hy sinh lớn, mà là những lần nhỏ biết để ý tới người bên cạnh.
Thử hình dung một mâm cơm
Ví dụ giả định: nhà Lan có sáu người, tối nay có một đĩa tôm rang, mười hai con. Ai cũng biết, không cần nói ra, mỗi người hai con. Nếu em út gắp bốn con ngay lượt đầu, cả nhà sẽ nhìn nhau. Không ai bảo đó là "tội", nhưng ai cũng thấy có gì đó lệch.
Nhưng thử đổi hoàn cảnh: em út vừa đi học thêm về muộn, chưa ăn gì từ trưa, còn bố mẹ đã ăn lót dạ. Bố gắp thêm cho con hai con tôm. Lúc này không ai thấy lệch. Cùng số tôm, cùng người ăn, nhưng ý nghĩa khác hẳn. Chuyện "ích kỷ hay không" vì thế ít khi nằm ở con số, mà nằm ở chỗ mọi người có cùng hiểu cái cân đang nghiêng vì lý do gì hay không.
Áp dụng được ngay
- Đổi câu nói. Tuần này, mỗi khi định nói "sao nó ích kỷ thế", thử đổi thành "việc đó làm mình thấy thiệt vì…". Câu thứ hai dễ dẫn tới nói chuyện hơn.
- Soát một việc của mình. Nghĩ lại một lần gần đây mình bị cho là ích kỷ. Người kia nhìn thấy ai chịu thiệt? Mình có thấy điều đó lúc ấy không?
- Để ý những chỗ "ai cũng hiểu". Mâm cơm, tủ lạnh chung, nhóm Zalo lớp — ghi ra hai ba quy ước ngầm mà ai cũng làm theo. Những chỗ ngầm hiểu là nơi dễ có va chạm nhất.
- Khen hành vi cụ thể. Khi thấy ai đó nhường phần, để phần, hỏi ý người khác — nói ra một câu ghi nhận. Lời khen cụ thể nuôi thói quen tốt hơn lời chê chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Ích kỷ là gì?
Ích kỷ là chỉ lo cho lợi ích của bản thân mà không quan tâm tới người khác, kể cả khi điều đó khiến người khác chịu thiệt. Chữ gốc Hán Việt: "ích" là làm lợi, "kỷ" là mình. Trong đời thường, chữ này mang ý chê và thường nói về một hành vi cụ thể.
Ích kỷ tiếng Anh là gì?
Chữ thông dụng nhất là "selfish". Khi bàn về động cơ trong triết học hay kinh tế học, người ta dùng "egoism" hoặc "self-interest", hai chữ này trung tính hơn "selfish" nhiều.
Trái nghĩa với ích kỷ là gì?
Từ trái nghĩa phổ biến là "vị tha", nghĩa là vì người khác. Trong lời nói hằng ngày, người Việt hay dùng các chữ gần gũi hơn như "biết nghĩ", "chu đáo", "rộng lượng", "hào phóng".
Lo cho bản thân có phải là ích kỷ không?
Không nhất thiết. Lo ăn ngủ, giữ sức khoẻ, làm tốt việc của mình là nhu cầu chính đáng. Một việc bị coi là ích kỷ khi nó làm người khác chịu thiệt, hoặc khi mình bỏ qua người khác dù có thể nghĩ cho họ mà không mất gì nhiều.
Ích kỷ có phải là tính cách bẩm sinh không?
Tâm lý học không coi ích kỷ là một "loại người" cố định. Hành vi giành phần hay nhường phần thay đổi mạnh theo hoàn cảnh như vội vã, mệt mỏi, thiếu thốn. Ai cũng có lúc ích kỷ và có lúc vị tha.
