Nhiều người ngại nhờ giúp đỡ vì đoán rằng người khác sẽ từ chối hoặc thấy phiền — nhưng nghiên cứu cho thấy dự đoán đó thường sai. Francis Flynn và Vanessa Lake (2008) phát hiện người đi nhờ đánh giá thấp khả năng người lạ đồng ý giúp, phải hỏi ít người hơn hẳn so với mình tưởng mới có đủ người nhận lời. Các nghiên cứu sau còn cho thấy người được nhờ thường thấy vui khi giúp hơn người nhờ nghĩ. Lý do chính: ta chỉ nghĩ đến cái giá người kia phải bỏ ra, quên rằng nói "không" cũng khó với họ.
Cảm giác quen thuộc
Thử hình dung: Vy mới chuyển vào phòng trọ, cần bê cái tủ lên tầng ba. Hàng xóm phòng bên là hai bạn nam trông thân thiện. Vy đứng trước cửa phòng họ mấy phút, rồi quay về, tự kéo cái tủ từng bậc một. Trong đầu Vy là cả chuỗi lo lắng: họ đang bận, họ không quen mình, họ sẽ thấy phiền, lỡ họ từ chối thì ngại lắm.
Cảm giác ấy phổ biến đến mức nhiều người coi đó là phẩm chất: "mình không thích làm phiền ai". Nhưng tâm lý học xã hội cho thấy phần lớn những lo lắng trong đầu Vy dựa trên một dự đoán lệch.
Thí nghiệm của Flynn và Lake (2008)
Francis Flynn (Đại học Stanford) và Vanessa Lake (nay là Vanessa Bohns) công bố loạt nghiên cứu trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology với nhan đề gợi ý: "Nếu cần giúp, cứ hỏi".
Trong một nghiên cứu, người tham gia được giao nhiệm vụ nhờ người lạ trong khuôn viên trường điền một bảng hỏi. Trước khi đi, họ đoán phải hỏi bao nhiêu người mới đủ số người đồng ý. Kết quả: số người thực tế phải hỏi chỉ bằng khoảng một nửa số họ dự đoán. Các nghiên cứu khác trong loạt này — nhờ mượn điện thoại, nhờ chỉ đường đến một toà nhà, thậm chí nhờ đi bộ dẫn đường — cho mẫu hình tương tự: người nhờ đánh giá thấp khả năng người kia nhận lời một cách có hệ thống.
Vì sao ta đoán sai
Flynn và Lake chỉ ra người nhờ tập trung vào cái giá vật chất của việc giúp — thời gian, công sức của người kia — mà quên cái giá xã hội của việc từ chối. Với người được nhờ trực tiếp, nói "không" là khó: thấy mình bất lịch sự, thấy ngại, thấy tội. Vì thế người ta đồng ý nhiều hơn ta tưởng.
Vanessa Bohns về sau phát triển hướng này thành một chương trình nghiên cứu rộng về việc ta đánh giá thấp ảnh hưởng của mình lên người khác — kể cả trong chuyện nhờ vả, góp ý hay khen ngợi.
Người giúp vui hơn ta nghĩ
Năm 2022, Xuan Zhao và Nicholas Epley công bố trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm so sánh dự đoán của người nhờ với cảm nhận thật của người được nhờ. Người nhờ đánh giá thấp mức sẵn lòng của người giúp, và đánh giá quá cao mức người giúp thấy phiền. Người được nhờ thường cảm thấy dễ chịu, thấy mình có ích sau khi giúp — nhiều hơn hẳn người nhờ đoán.
Nói cách khác, lời nhờ đúng mực không chỉ lấy đi một chút thời gian của người kia. Nó còn cho họ cơ hội cảm thấy mình tử tế, mình có năng lực. Từ chối nhờ vả vì sợ làm phiền, nhiều khi là tước đi của người khác một khoảnh khắc dễ chịu.
Bảng: điều ta nghĩ và điều nghiên cứu thấy
| Điều người nhờ thường nghĩ | Điều nghiên cứu ghi nhận |
|---|---|
| Phần lớn người sẽ từ chối | Tỷ lệ đồng ý cao hơn dự đoán đáng kể (Flynn và Lake, 2008) |
| Người được nhờ sẽ thấy phiền | Người giúp thường thấy dễ chịu hơn người nhờ đoán (Zhao và Epley, 2022) |
| Nhờ giúp làm mình trông kém cỏi | Nhờ người đúng chuyên môn, đúng việc thường không làm giảm đánh giá về năng lực; có nghiên cứu thấy còn tăng |
| Người ta giúp chỉ vì lịch sự | Lịch sự là một phần, nhưng mong muốn giúp và cảm giác có ích cũng thật |
Vì sao người Việt càng ngại nhờ
Ngoài lý do chung, văn hoá trọng thể diện làm việc nhờ vả nặng thêm. Nhờ là thừa nhận mình chưa đủ. Nhờ là "mang ơn", mà ơn thì phải trả, và nhiều người sợ nhờ rồi không có dịp trả. Ở nhiều gia đình, trẻ được dạy "tự lo, đừng làm phiền ai" từ nhỏ.
Những giá trị ấy có lý do của nó: tự lập là đức tính tốt, biết ơn và đáp lễ giữ cho quan hệ cân bằng. Nhưng đẩy đến cực, chúng biến thành sự cô lập. Người không bao giờ nhờ ai thường cũng là người ít được ai thân thiết, vì quan hệ gần gũi được xây từ những lần cho và nhận qua lại.
Nhờ sao cho dễ nhận lời
Không cần học câu chữ khéo léo; chỉ cần hiểu điều gì làm người được nhờ dễ đồng ý:
- Nhờ trực tiếp, nhờ đích danh. Tin nhắn chung vào nhóm "ai giúp mình với" thường ít ai trả lời, vì ai cũng nghĩ người khác sẽ làm. Nhờ thẳng một người hiệu quả hơn nhiều.
- Nói rõ việc cụ thể. "Chiều nay anh giúp em bê cái tủ lên tầng ba khoảng mười phút được không?" dễ nhận hơn "khi nào rảnh giúp em chút việc".
- Nói vì sao chọn họ. "Em biết anh rành phần này" khiến người kia thấy được tin tưởng.
- Để ngỏ lối từ chối. "Nếu bận thì không sao nhé" giảm áp lực, và người đồng ý khi đó là đồng ý thật lòng.
- Báo lại kết quả. Sau khi được giúp, kể lại việc đã xong ra sao — người giúp sẽ thấy rõ mình có ích.
Mặt bên kia: khi người khác đồng ý vì khó từ chối
Nghiên cứu của Flynn và Lake cũng là lời nhắc: người ta đồng ý một phần vì từ chối khó. Vậy nên nhờ cũng cần có chừng mực. Đừng nhờ liên tục một người, đừng nhờ việc lớn qua tin nhắn khiến người kia khó nói không, và để ý nếu người đó đang quá tải. Khi để ngỏ lối từ chối, mình vừa tôn trọng người kia, vừa biết chắc rằng lời đồng ý là thật.
Áp dụng được ngay
- Nhờ một việc nhỏ trong tuần này mà bình thường mình sẽ tự làm dù vất vả: hỏi đường, nhờ bê đồ, nhờ góp ý một bản thảo.
- Trước khi nhờ, đoán xác suất người kia đồng ý, rồi so với kết quả thật. Làm vài lần sẽ thấy dự đoán của mình lệch đến đâu.
- Thay tin nhắn chung bằng lời nhờ đích danh khi cần giúp trong nhóm.
- Sau khi được giúp, nhắn lại kết quả cho người đã giúp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chúng ta ngại nhờ người khác giúp đỡ?
Vì ta đoán người khác sẽ từ chối hoặc thấy phiền, sợ mất thể diện và sợ mang ơn. Nghiên cứu của Flynn và Lake (2008) cho thấy dự đoán này thường sai: người khác đồng ý giúp nhiều hơn ta tưởng.
Nghiên cứu của Flynn và Lake 2008 cho thấy gì?
Người tham gia nhờ người lạ điền bảng hỏi, mượn điện thoại hoặc chỉ đường. Họ chỉ phải hỏi khoảng một nửa số người so với dự đoán là đã đủ người đồng ý. Người nhờ quên rằng từ chối trực tiếp cũng khó với người được nhờ.
Người được nhờ có thấy phiền không?
Thường ít hơn ta nghĩ. Nghiên cứu của Zhao và Epley (2022) cho thấy người được nhờ thường thấy dễ chịu, thấy mình có ích sau khi giúp, nhiều hơn mức người nhờ dự đoán.
Nhờ giúp đỡ có làm mình trông kém cỏi không?
Thường là không, nhất là khi nhờ đúng người, đúng việc. Có nghiên cứu còn ghi nhận người hỏi ý kiến được đánh giá là có năng lực hơn. Ngại nhờ quá mức có thể khiến mình làm chậm và mất cơ hội gắn kết.
Làm sao nhờ để người khác dễ đồng ý?
Nhờ trực tiếp và đích danh, nói rõ việc cụ thể và thời gian, cho biết vì sao chọn họ, để ngỏ lối từ chối và báo lại kết quả sau khi được giúp.
