Việc nhà nuôi đứa trẻ biết nghĩ cho người khác: nghiên cứu nói gì

Việc nhà có thể giúp trẻ biết nghĩ cho người khác, nhưng không phải việc nhà nào cũng như nhau. Nghiên cứu của Joan Grusec, Jacqueline Goodnow và Lorenzo Cohen (1996) cho thấy loại việc gắn với sự quan tâm người khác là việc làm cho cả nhà (dọn bàn ăn, phơi đồ chung, cho chó ăn), được làm đều đặn như một phần nếp nhà, chứ không phải việc chỉ lo cho bản thân hay việc làm khi bị nhắc. Từ rất nhỏ, trẻ đã muốn góp tay vào việc của người lớn; điều người lớn cần làm là giữ cho mong muốn ấy không bị dập tắt.

Trẻ nhỏ muốn làm việc nhà

Ai có con nhỏ đều từng thấy cảnh: mẹ quét nhà, bé hai tuổi đòi cầm chổi; bố phơi quần áo, bé lôi từng chiếc tất trong rổ ra đưa. Năm 1982, nhà tâm lý Harriet Rheingold quan sát trẻ 18, 24 và 30 tháng tuổi trong một căn phòng giống nhà ở, nơi cha mẹ làm những việc như dọn bàn, gấp quần áo, quét sàn. Không ai bảo trẻ giúp. Thế nhưng hầu hết trẻ đều tự tham gia vào nhiều việc, và trẻ lớn hơn tham gia nhiều hơn. Rheingold gọi đây là một hình thức sơ khai của hành vi vì người khác.

Các nghiên cứu sau này, như của Felix Warneken và Michael Tomasello, cũng cho thấy trẻ dưới hai tuổi tự giúp người lớn mà không cần nhờ. Mầm muốn góp sức có sẵn từ rất sớm.

Vấn đề là ở tuổi ấy, "giúp" của trẻ thường làm việc chậm hơn và bừa hơn. Người lớn bận rộn dễ gạt đi: "Thôi để mẹ làm cho nhanh." Lặp lại đủ nhiều, trẻ học được rằng việc nhà là việc của người lớn, mình chỉ cần ngồi chơi.

Nhập cuộc từ sớm: bài học từ các cộng đồng khác

Nhà tâm lý Barbara Rogoff và các cộng sự đã nhiều năm nghiên cứu cách trẻ em ở một số cộng đồng gốc bản địa tại Mexico và Trung Mỹ học qua việc quan sát và tham gia vào công việc của người lớn. Năm 2014, nhóm của Lucía Alcalá, Rogoff và cộng sự so sánh các gia đình ở Mexico và thấy trẻ ở cộng đồng gốc bản địa thường tự chủ động góp tay vào việc nhà nhiều hơn so với trẻ ở các gia đình đô thị có học vấn cao, nơi việc nhà thường được giao, nhắc, hoặc đổi lấy phần thưởng.

Các tác giả cho rằng khi trẻ được đón nhận như một thành viên thật sự góp phần vào việc chung từ khi còn nhỏ, kể cả khi giúp chưa giỏi, trẻ lớn lên coi việc góp tay là chuyện tự nhiên, không phải nghĩa vụ phải trả giá. Đây là nghiên cứu ở một bối cảnh văn hoá cụ thể, nhưng gợi ý cho mọi gia đình.

Ở nông thôn Việt Nam xưa, trẻ cũng sớm theo cha mẹ ra đồng, trông em, chăn trâu, nấu cơm. Việc nhà khi ấy không phải bài tập rèn luyện mà là phần đóng góp thật cho gia đình. Đời sống đô thị hôm nay khác hẳn, nhưng tinh thần "mỗi người góp một tay" vẫn có thể giữ.

Việc cho mình và việc cho cả nhà

Năm 1996, Joan Grusec, Jacqueline Goodnow và Lorenzo Cohen công bố trên Developmental Psychology một nghiên cứu với trẻ ở tuổi tiểu học và đầu trung học cùng mẹ của các em. Họ phân biệt hai loại việc nhà:

Kết quả: trẻ làm việc cho cả nhà một cách đều đặn, theo nếp, không cần chờ nhắc, có xu hướng thể hiện sự quan tâm đến người khác nhiều hơn trong những tình huống khác. Trong khi đó, việc tự lo cho bản thân, hay việc cho cả nhà nhưng chỉ làm khi bị yêu cầu, không cho thấy liên hệ như vậy. Mối liên hệ này rõ hơn ở trẻ lớn trong mẫu nghiên cứu.

Lý giải hợp lý: khi trẻ thường xuyên làm điều gì đó vì người khác, mà không phải vì bị ép hay được trả công, trẻ dần coi việc nghĩ cho người khác là một phần con người mình. Đây cũng là nghiên cứu tương quan, chưa chứng minh nhân quả, nhưng hướng của nó khớp với nhiều quan sát khác.

Những tuyên bố chưa đủ bằng chứng

Trên mạng có nhiều bài viết nói "trẻ làm việc nhà từ 3–4 tuổi sẽ thành công hơn khi 20 tuổi", thường dẫn một nghiên cứu của Marty Rossmann tại Đại học Minnesota. Nghiên cứu này dựa trên một mẫu nhỏ và không được công bố đầy đủ trên tạp chí khoa học có bình duyệt. Một số bài khác dẫn những dự án theo dõi dài hạn của Đại học Harvard để nói rằng việc nhà là chìa khoá thành công, nhưng cách trích thường đơn giản hoá quá mức. Việc nhà có ích là điều đáng tin; con số cụ thể về "thành công" thì nên đọc dè dặt.

Có nên trả tiền cho việc nhà?

Đây là câu hỏi nhiều phụ huynh đặt ra. Nghiên cứu về hiệu ứng biện minh quá mức gợi ý rằng gắn phần thưởng vật chất với việc trẻ vốn tự nguyện làm có thể làm động lực tự thân yếu đi. Với việc nhà cho cả nhà, nhiều chuyên gia khuyên giữ nó là phần đóng góp của mọi thành viên, không đổi lấy tiền. Nếu gia đình muốn dạy con quản lý tiền, có thể tách riêng: tiền tiêu vặt cố định, hoặc trả công cho những việc ngoài phần việc chung, như rửa xe giúp hàng xóm. Đây là lựa chọn của từng gia đình, không có đáp án duy nhất.

Gợi ý việc theo tuổi

• 2–3 tuổi: bỏ đồ vào máy giặt, cất đồ chơi vào thùng, đưa thìa đũa lên bàn, tưới cây bằng bình nhỏ.
• 4–5 tuổi: dọn bát đĩa của mình, lau bàn, cho thú cưng ăn, gấp khăn mặt.
• 6–8 tuổi: bày bàn ăn cho cả nhà, phơi và gấp quần áo, nhặt rau, đổ rác.
• 9–12 tuổi: rửa bát, nấu món đơn giản, trông em một lúc khi có người lớn ở nhà, dọn phòng khách.
• Trên 12 tuổi: nấu một bữa, đi chợ theo danh sách, chăm ông bà, phụ việc khi nhà có giỗ, có khách.

Danh sách chỉ để tham khảo; mỗi trẻ một khả năng. Với việc dùng dao, bếp, điện, cần người lớn hướng dẫn và giám sát cho đến khi trẻ đủ kỹ năng.

Áp dụng được ngay

1. Chọn một việc làm cho cả nhà (không phải việc dọn đồ của riêng con) và giao cho con làm mỗi ngày trong tuần này, cùng giờ, cùng cách.
2. Lần tới khi con nhỏ đòi phụ, chậm lại để con làm, chấp nhận việc xong chậm hơn.
3. Khi con làm xong, ghi nhận tác động lên người khác: "Con dọn bàn, cả nhà ăn cơm sớm hơn."
4. Xem lại: có phần thưởng nào đang gắn với việc nhà chung không? Cân nhắc tách nó ra.