Trẻ 2–3 tuổi giữ khư khư đồ và hét "của con!" chủ yếu vì đang hình thành ý niệm về bản thân: biết mình là một người riêng, rồi biết có những thứ "thuộc về mình". Nghiên cứu cho thấy trẻ biết nhận ra mình trong gương sớm hơn thường hay nói "của con" nhiều hơn, gợi ý rằng tiếng "của con" là một bước phát triển, không phải dấu hiệu ích kỷ. Cùng giai đoạn ấy, khả năng chia sẻ tự nguyện cũng tăng dần, nhất là khi việc chia không làm trẻ mất gì nhiều.
Một buổi chiều ở sân chơi chung cư
Thử hình dung: bé Bin hai tuổi rưỡi ôm chặt chiếc xe tải nhựa, dù đã bỏ nó nằm một góc cả buổi. Một bạn khác vừa chạm vào, Bin lao tới, hét "của Bin!" rồi khóc. Lúc sau, Bin lại tự đưa cho bạn nửa cái bánh quy mà không ai bảo. Bố mẹ Bin bối rối: con mình hào phóng hay ích kỷ?
Câu trả lời của nghiên cứu phát triển là: cả hai hành vi đều bình thường ở tuổi này, và chúng phản ánh hai năng lực đang cùng lớn lên, ý niệm về bản thân và xu hướng quan tâm người khác.
Trước khi có "của con", phải có "con"
Để nói một thứ là của mình, trẻ phải biết mình là ai. Các nhà tâm lý đo điều này bằng thí nghiệm gương: chấm một chút màu lên mũi trẻ mà trẻ không biết, rồi cho trẻ soi gương. Nếu trẻ đưa tay sờ mũi mình (chứ không sờ vào gương), trẻ đã nhận ra hình trong gương là chính mình. Các nghiên cứu kinh điển của Beulah Amsterdam (1972) và của Michael Lewis cùng Jeanne Brooks-Gunn (1979) cho thấy phần lớn trẻ vượt qua thí nghiệm này trong khoảng 18 đến 24 tháng tuổi.
Cũng khoảng thời gian này, trẻ bắt đầu dùng các từ "con", "của con", "của Bin" để nói về bản thân. Đây là lúc đứa trẻ tách mình ra khỏi thế giới xung quanh thành một con người riêng, và đồ vật trở thành một phần của ý niệm về bản thân mới mẻ ấy.
Nghiên cứu "của con" của Laura Levine
Năm 1983, nhà tâm lý Laura Levine công bố trên Developmental Psychology một nghiên cứu với các bé trai khoảng hai tuổi. Trẻ được kiểm tra khả năng nhận ra mình trong gương, rồi được quan sát khi chơi cùng một bạn đồng trang lứa. Những trẻ đã nhận ra mình trong gương và hiểu rõ hơn về bản thân lại đòi quyền sở hữu ("của con") nhiều hơn so với trẻ chưa đạt mốc này.
Levine lý giải rằng với trẻ hai tuổi, nói "của con" là một cách định nghĩa bản thân: "con là người có cái xe này". Đó không nhất thiết là hành vi đối đầu. Hiểu tiếng "của con" theo cách đó, người lớn sẽ bớt coi nó là dấu hiệu của tính ích kỷ, và có thể đáp lại theo cách giúp trẻ vừa giữ được cảm giác về mình, vừa học cách chơi cùng bạn.
"Của con" không chỉ là giành giật
Nhà tâm lý Dale Hay (2006) phân tích lời nói của trẻ chập chững về đồ vật trong các buổi chơi cùng bạn. Kết quả cho thấy những câu nói về sở hữu không chỉ có "của con", mà còn có cả "của bạn", và việc trẻ nói "của con" không phải lúc nào cũng dẫn đến tranh giành. Nhiều phụ huynh cũng nhận ra điều tương tự ở nhà: có những lúc trẻ cần được công nhận món đồ là của mình rồi mới yên tâm đưa cho người khác.
Một số nghiên cứu khác cho thấy trẻ khoảng hai tuổi đã phân biệt được đồ của mình với đồ của người khác trong những bài kiểm tra đơn giản. Như vậy, trẻ ở tuổi này đang học một hệ thống quy tắc phức tạp: cái gì là của ai, ai được dùng, dùng trong bao lâu.
Trẻ hiểu "sở hữu" theo cách riêng
Người lớn hiểu sở hữu qua giấy tờ, tiền mua, quà tặng. Trẻ nhỏ thì dùng những quy tắc đơn giản hơn. Nghiên cứu của Ori Friedman và Karen Neary (2008) cho thấy trẻ 2–4 tuổi thường cho rằng người cầm món đồ trước là chủ của nó. Điều này giải thích vì sao một món đồ chơi chung ở nhà trẻ, ai cầm trước là coi như "của mình", và vì sao trẻ đòi lại món đồ mình bỏ dở: trong mắt trẻ, mình vẫn là người có nó trước.
| Tình huống | Người lớn thường nghĩ | Trẻ 2–3 tuổi có thể nghĩ |
|---|---|---|
| Đồ chơi chung ở nhà trẻ | Của chung, ai cũng được chơi | Con cầm trước nên là của con |
| Đồ chơi con đã bỏ một góc | Con không chơi nữa, cho bạn chơi | Nó vẫn là của con, con chỉ đang làm việc khác |
| Đồ chơi của khách mang tới | Của bạn, phải xin | Nó ở nhà con, nên có thể là của con |
| Bánh được chia cho con | Của con, con có quyền ăn | Của con, và có khi con muốn đưa bạn một nửa |
Hiểu cách nghĩ này giúp người lớn bớt giận khi trẻ "không chịu nhường": với trẻ, nhiều khi người kia mới là người đang giành.
Chia sẻ tự nguyện cũng lớn dần
Song song với "của con", trẻ cũng ngày càng biết chia. Năm 2009, Celia Brownell, Margarita Svetlova và Sara Nichols cho trẻ chọn giữa hai cách: một cách chỉ cho trẻ một món ăn vặt, một cách cho cả trẻ lẫn người lớn ngồi đối diện mỗi người một món, mà trẻ không mất gì. Trẻ khoảng 25 tháng chọn cách có lợi cho cả hai nhiều hơn rõ rệt so với trẻ 18 tháng, nhất là khi người lớn nói ra mong muốn của mình.
Điểm cần lưu ý: những thí nghiệm cho thấy trẻ chia sẻ sớm thường là tình huống chia sẻ không tốn gì hoặc tốn rất ít. Chia khi phải mất đi một phần của mình là chuyện khó hơn nhiều, và khả năng ấy phát triển chậm hơn, kéo dài đến những năm tiểu học. Đòi trẻ hai tuổi tự nguyện nhường món đồ yêu thích là đòi một kỹ năng mà phần lớn trẻ chưa có.
Khi nào nên để ý hơn
Giai đoạn "của con" thường dịu dần khi trẻ lớn, có thêm từ ngữ để thương lượng và hiểu hơn về chờ lượt. Phụ huynh có thể hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia phát triển trẻ em nếu trẻ thường xuyên có những cơn giận dữ dữ dội gây tổn thương cho bản thân hoặc người khác, nếu trẻ gần như không quan tâm đến người xung quanh, hoặc nếu việc giao tiếp, ngôn ngữ chậm hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi. Những điều này cần được đánh giá bởi người có chuyên môn, không nên tự kết luận.
Áp dụng được ngay
- Khi trẻ hét "của con!", thử nhắc lại cho trẻ biết người lớn đã hiểu: "Ừ, cái xe này là của con." Thường trẻ dịu xuống khi thấy quyền của mình được công nhận.
- Trước khi bạn đến chơi, cùng trẻ chọn vài món đồ đặc biệt cất đi và vài món sẵn sàng chơi chung.
- Để ý những lần trẻ tự đưa đồ, chia bánh cho người khác, và nói lên điều đó: "Con đưa bánh cho bạn, bạn vui lắm."
- Tập chơi những tình huống chia không tốn gì trước (cùng xếp hình, cùng tô màu), rồi mới đến tình huống phải nhường đồ yêu thích.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ 2 tuổi hay nói "của con"?
Vì trẻ đang hình thành ý niệm về bản thân, và đồ vật trở thành một phần của ý niệm mới về bản thân. Nghiên cứu của Laura Levine (1983) cho thấy trẻ nhận ra mình trong gương lại đòi quyền sở hữu nhiều hơn.
Trẻ không chịu chia đồ chơi có phải ích kỷ không?
Ở tuổi 2–3, đây thường là giai đoạn phát triển bình thường. Trẻ có thể chia khi không tốn gì, nhưng nhường món đồ yêu thích là kỹ năng phát triển chậm hơn, kéo dài đến tuổi tiểu học.
Trẻ mấy tuổi thì nhận ra mình trong gương?
Phần lớn trẻ vượt qua thí nghiệm chấm màu lên mũi trong khoảng 18 đến 24 tháng tuổi, theo các nghiên cứu của Amsterdam (1972) và Lewis cùng Brooks-Gunn (1979).
Vì sao trẻ đòi lại đồ chơi đã bỏ dở?
Nhiều trẻ nhỏ coi người cầm món đồ trước là chủ của nó, theo nghiên cứu của Friedman và Neary (2008). Với trẻ, bỏ món đồ xuống không có nghĩa là không còn là của mình.
Giai đoạn "của con" kéo dài bao lâu?
Thường rõ nhất trong khoảng 2–3 tuổi và dịu dần khi trẻ có thêm ngôn ngữ, biết chờ lượt và thương lượng. Nếu kèm giận dữ gây tổn thương hay chậm giao tiếp rõ rệt, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa.