Trẻ biết chia công bằng từ mấy tuổi: thí nghiệm chia kẹo của Fehr

Trẻ biết nhận ra chia không đều từ rất sớm, khoảng 15–21 tháng tuổi, nhưng tự mình chia công bằng khi phải bớt phần mình thì muộn hơn nhiều. Thí nghiệm của Ernst Fehr và cộng sự (2008) cho thấy trẻ 3–4 tuổi phần lớn giữ phần hơn cho mình, còn đến 7–8 tuổi, gần một nửa chọn chia đều dù phải mất một viên kẹo. Trẻ cũng phản đối khi mình bị thiệt từ khoảng 4 tuổi, trong khi phản đối việc mình được lợi hơn bạn chỉ xuất hiện muộn hơn, khoảng 8 tuổi, và không phải ở nền văn hoá nào cũng giống nhau.

Biết "không đều" trước khi biết "chia đều"

Năm 2011, Marco Schmidt và Jessica Sommerville cho trẻ khoảng 15 tháng tuổi xem một người lớn chia bánh quy hoặc sữa cho hai người khác. Trẻ nhìn lâu hơn khi phần chia không đều, một dấu hiệu trong nghiên cứu trẻ sơ sinh cho thấy trẻ thấy điều đó bất ngờ. Năm 2012, Stephanie Sloane, Renée Baillargeon và David Premack báo cáo kết quả tương tự ở trẻ 19 tháng, và thấy trẻ 21 tháng còn phân biệt được: nếu cả hai người cùng làm việc thì trẻ mong họ được thưởng như nhau, còn nếu một người không làm thì trẻ không mong như vậy.

Như vậy, trẻ chưa biết nói câu dài đã có một kỳ vọng mơ hồ về công bằng. Nhưng biết là một chuyện, tự chia khi mình phải mất phần là chuyện khác.

Thí nghiệm chia kẹo của Fehr

Năm 2008, Ernst Fehr, Helen Bernhard và Bettina Rockenbach công bố trên tạp chí Nature một nghiên cứu với hơn hai trăm trẻ từ 3 đến 8 tuổi ở Thuỵ Sĩ. Mỗi trẻ được đưa ra những lựa chọn đơn giản về cách chia kẹo giữa mình và một bạn khác không có mặt, giấu tên. Có ba loại lựa chọn chính:

Ở lựa chọn thứ ba, trẻ 3–4 tuổi hầu như giữ cả hai viên cho mình; chỉ một tỉ lệ nhỏ chọn chia đều. Đến 7–8 tuổi, tỉ lệ chọn chia đều tăng lên gần một nửa. Ở lựa chọn thứ nhất, trẻ lớn cũng chọn cho bạn kẹo nhiều hơn trẻ nhỏ. Các tác giả kết luận rằng xu hướng chia đều phát triển mạnh trong khoảng 3 đến 8 tuổi.

Một phát hiện đáng chú ý khác: trẻ chia đều với bạn cùng nhóm (cùng lớp mẫu giáo, cùng trường) nhiều hơn với bạn ở nhóm khác. Nghĩa là khi lòng công bằng lớn lên, sự thiên vị cho "người phe mình" cũng lớn lên cùng. Đây không phải kết luận rằng trẻ xấu, mà là một nhắc nhở: công bằng với người quen dễ hơn công bằng với người lạ, ở trẻ em cũng như người lớn.

Bị thiệt thì kêu sớm, được lợi thì kêu muộn

Năm 2011, Peter Blake và Katherine McAuliffe công bố nghiên cứu với trẻ 4–8 tuổi, dùng một chiếc máy có hai khay. Một trẻ được quyền quyết định nhận hay từ chối cách chia kẹo giữa mình và một bạn; nếu từ chối, cả hai không ai được gì. Kết quả tách ra hai loại phản ứng:

• Không chịu thiệt: khi mình được ít hơn bạn (mình 1, bạn 4), trẻ từ 4 tuổi đã thường từ chối, chấp nhận cả hai không có gì.
• Không chịu hơn bạn: khi mình được nhiều hơn bạn (mình 4, bạn 1), chỉ đến khoảng 8 tuổi trẻ mới bắt đầu từ chối một cách đáng kể.

Năm 2015, Blake, McAuliffe và cộng sự mở rộng nghiên cứu ra bảy nhóm xã hội ở nhiều châu lục, công bố trên Nature. Phản ứng không chịu thiệt xuất hiện ở cả bảy nơi. Phản ứng không chịu hơn bạn chỉ xuất hiện rõ ở ba nơi (Canada, Mỹ và Uganda), và đến muộn, vào cuối tuổi nhi đồng. Điều này gợi ý rằng không thích bị thiệt là một xu hướng rất phổ biến, còn ngại được hơn người khác phần nào là thứ học được từ văn hoá xung quanh.

Áp vào đời thường: trẻ mầm non kêu "sao bạn được nhiều hơn con" là chuyện rất tự nhiên. Trẻ tự nói "con được nhiều quá, cho bạn một cái" là một bước phát triển muộn hơn, và người lớn có vai trò trong bước ấy.

Thà bỏ đi còn hơn chia lệch

Năm 2012, Alex Shaw và Kristina Olson cho trẻ 6–8 tuổi chia phần thưởng (như cục tẩy) cho hai bạn đã cùng dọn phòng. Khi số phần thưởng là số lẻ, ví dụ năm cục tẩy cho hai bạn, phần lớn trẻ chọn bỏ cục thừa vào thùng rác thay vì đưa cho một bạn nhiều hơn. Trẻ ở tuổi này coi trọng sự công bằng đến mức chấp nhận lãng phí. Người lớn nào từng thấy hai anh em cãi nhau vì một miếng bánh thừa sẽ không ngạc nhiên.

Bảng mốc tham khảo

• Khoảng 15–21 tháng: nhìn lâu hơn khi thấy người khác chia không đều (Schmidt và Sommerville 2011; Sloane và cộng sự 2012).
• Khoảng 2 tuổi: dễ chia khi không tốn gì cho mình.
• 3–4 tuổi: khi phải bớt phần, phần lớn giữ phần hơn (Fehr và cộng sự 2008); bắt đầu phản đối khi mình bị thiệt.
• 6–8 tuổi: chia đều thường xuyên hơn; có thể chọn bỏ phần thừa để giữ công bằng (Shaw và Olson 2012).
• Khoảng 8 tuổi: ở một số nền văn hoá, bắt đầu từ chối khi mình được hơn bạn (Blake và McAuliffe 2011; Blake và cộng sự 2015).

Đây là xu hướng trung bình rút ra từ các nhóm trẻ được nghiên cứu, không phải chuẩn để chấm từng đứa trẻ. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, và kết quả có thể khác ở trẻ Việt Nam, vì phần lớn nghiên cứu được làm ở các nước phương Tây.

Điều này có ý nghĩa gì với người lớn

Thứ nhất, đừng chờ trẻ mẫu giáo tự nguyện chia đều khi phải mất phần mình; đó là kỳ vọng vượt quá mức phát triển chung. Thứ hai, trẻ nhạy với bất công từ rất sớm: khi người lớn chia không đều giữa các con mà không giải thích, trẻ nhận ra ngay. Thứ ba, xu hướng thiên vị "người phe mình" lớn lên cùng lòng công bằng, nên trẻ cần những trải nghiệm chơi và chia với những bạn khác nhóm, khác lớp, khác hoàn cảnh.

Mẹo cụ thể để dạy trẻ chia và chờ lượt là chủ đề riêng, ở đây chỉ dừng lại ở điều khoa học cho thấy: lòng công bằng của trẻ đang lớn, và môi trường quanh trẻ góp phần định hình nó.

Áp dụng được ngay

1. Khi trẻ kêu "bạn được nhiều hơn con", ghi nhận cảm giác trước ("con thấy không công bằng à?") rồi mới giải thích.
2. Khi phải chia không đều giữa các con (vì tuổi, vì nhu cầu), giải thích lý do bằng câu đơn giản.
3. Thử hỏi trẻ trên 6 tuổi: "Có năm cái kẹo cho hai bạn, con chia thế nào?" và nghe cách trẻ lý giải, không chấm đúng sai.
4. Khi trẻ tự đề nghị bớt phần mình cho bạn, nói lên điều đó: "Con thấy bạn có ít nên con chia, bạn vui đấy."