Trẻ nhỏ không ích kỷ bẩm sinh theo nghĩa người lớn hay dùng. Điều Jean Piaget gọi là "tính tự coi mình là trung tâm" (egocentrism) là việc trẻ chưa nhìn được sự vật từ góc của người khác, chứ không phải trẻ chọn lấy phần mình và mặc kệ người khác. Hai chuyện này khác nhau rất xa. Các nghiên cứu sau Piaget còn cho thấy trẻ hiểu góc nhìn người khác sớm hơn ông nghĩ, khi bài kiểm tra được thiết kế gần gũi với đời sống của trẻ.
Một tình huống quen thuộc
Thử hình dung: bé Na ba tuổi gọi điện cho bà. Bà hỏi "Na đang chơi với gì đấy?", Na giơ con gấu bông lên trước điện thoại và nói "cái này nè!". Bà ở đầu dây bên kia không thấy gì cả. Một lúc sau, Na mua quà sinh nhật cho bố bằng cách chọn đúng hộp bút màu mà Na thích nhất.
Người lớn đôi khi cười, đôi khi phàn nàn "con chỉ biết nghĩ cho mình". Nhưng trong cả hai tình huống, Na không hề muốn giành phần. Na tặng bố thứ quý nhất của mình. Na chỉ chưa hiểu rằng người khác thấy, biết và thích những thứ khác mình. Đó chính là điều Piaget mô tả.
Piaget nói gì về tính tự coi mình là trung tâm
Jean Piaget (1896–1980) là nhà tâm lý học người Thuỵ Sĩ, nổi tiếng với lý thuyết các giai đoạn phát triển nhận thức. Theo ông, trẻ từ khoảng 2 đến 7 tuổi ở giai đoạn tiền thao tác, một trong những đặc điểm của giai đoạn này là egocentrism, thường được dịch là tính tự coi mình là trung tâm hay tính duy kỷ trong nhận thức.
Chữ "ego" dễ gây hiểu lầm. Trong cách dùng của Piaget, nó không mang nghĩa đạo đức. Nó chỉ một giới hạn của nhận thức: trẻ mặc định rằng điều mình thấy, mình nghĩ cũng là điều người khác thấy và nghĩ. Chẳng hạn, trẻ nhắm mắt lại và tin rằng người khác cũng không nhìn thấy mình; trẻ kể chuyện mà bỏ qua những chi tiết người nghe không thể biết.
| Tự coi mình là trung tâm (Piaget) | Ích kỷ (cách hiểu đời thường) | |
|---|---|---|
| Bản chất | Giới hạn nhận thức: chưa hình dung được góc nhìn khác | Lựa chọn: biết người khác cần nhưng ưu tiên mình |
| Có biết người khác nghĩ khác không | Chưa, hoặc chưa ổn định | Có |
| Ví dụ | Tặng bố món đồ chơi mình thích | Biết bố thích cái khác nhưng vẫn mua thứ mình muốn để rồi tự dùng |
| Thay đổi theo tuổi | Giảm dần tự nhiên khi nhận thức phát triển | Không gắn với độ tuổi, ai cũng có lúc như vậy |
Vì thế, gọi một đứa trẻ ba tuổi là "ích kỷ" vì nó chưa nhìn từ góc người khác là đánh giá một hành vi bằng thước đo dành cho người đã có khả năng ấy.
Thí nghiệm ba ngọn núi
Thí nghiệm nổi tiếng nhất về vấn đề này là thí nghiệm "ba ngọn núi" do Piaget và Bärbel Inhelder mô tả (bản tiếng Pháp năm 1948, bản tiếng Anh năm 1956). Trẻ được cho xem một mô hình ba ngọn núi khác nhau: một ngọn có tuyết, một ngọn có ngôi nhà nhỏ, một ngọn có một vật đánh dấu nhỏ trên đỉnh. Sau đó một con búp bê được đặt ở phía bên kia mô hình. Trẻ được hỏi búp bê nhìn thấy gì, bằng cách chọn một trong nhiều bức tranh chụp mô hình từ các góc khác nhau.
Trẻ dưới khoảng 7 tuổi thường chọn bức tranh đúng với góc nhìn của chính mình. Piaget kết luận rằng trẻ ở tuổi này chưa tách được góc nhìn của mình khỏi góc nhìn người khác.
Những phản biện: trẻ giỏi hơn Piaget nghĩ
Từ thập niên 1970, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thí nghiệm ba ngọn núi quá khó vì những lý do không liên quan đến khả năng hiểu góc nhìn: mô hình xa lạ, phải chọn trong nhiều bức tranh, phải xoay hình trong đầu.
Thí nghiệm cảnh sát và cậu bé
Năm 1975, Martin Hughes thiết kế lại bài kiểm tra theo cách gần với đời sống của trẻ: một mô hình có các bức tường cắt nhau, một búp bê "cảnh sát" và một búp bê "cậu bé". Trẻ được yêu cầu giấu cậu bé sao cho cảnh sát không nhìn thấy. Phần lớn trẻ khoảng 3,5 đến 5 tuổi làm đúng, kể cả khi có hai cảnh sát ở hai phía. Vì nhiệm vụ có ý nghĩa với trẻ (trốn tìm là điều trẻ hiểu), trẻ cho thấy khả năng tính đến góc nhìn người khác sớm hơn nhiều so với thí nghiệm của Piaget.
Cảnh quen thuộc thay núi
Cũng năm 1975, Helene Borke thay ba ngọn núi bằng các cảnh có đồ vật quen thuộc, và để trẻ xoay một mô hình giống hệt thay vì chọn tranh. Trẻ 3–4 tuổi làm tốt hơn hẳn.
Lý thuyết về tâm trí
Năm 1983, Heinz Wimmer và Josef Perner công bố thí nghiệm "niềm tin sai": trẻ xem một nhân vật cất sôcôla vào một chỗ, rồi trong lúc nhân vật vắng mặt, sôcôla bị chuyển sang chỗ khác. Hỏi nhân vật sẽ tìm sôcôla ở đâu, phần lớn trẻ 3 tuổi chỉ vào chỗ mới (nơi trẻ biết sôcôla đang ở), còn đến khoảng 4–5 tuổi phần lớn trẻ trả lời đúng chỗ cũ. Mốc này thường được coi là lúc trẻ hiểu rằng người khác có thể tin vào điều khác với sự thật mà mình biết. Các nghiên cứu sau này với cách đo không dùng lời nói còn gợi ý một số khả năng đã có mầm từ sớm hơn, dù kết quả vẫn đang được tranh luận.
Tóm lại, ý tưởng của Piaget về một giai đoạn mà trẻ khó tách góc nhìn của mình vẫn có giá trị, nhưng mốc tuổi ông đưa ra được cho là quá muộn, và khả năng ấy phát triển dần dần chứ không bật lên một lúc.
Trẻ nhỏ cũng biết giúp và chia
Nếu trẻ thật sự "ích kỷ bẩm sinh", ta sẽ khó giải thích những gì các nhà nghiên cứu quan sát được ở trẻ rất nhỏ. Năm 2006, Felix Warneken và Michael Tomasello công bố trên tạp chí Science rằng trẻ 18 tháng tuổi đã tự giúp một người lớn lạ đang gặp khó, như nhặt hộ món đồ rơi mà người đó với không tới, dù không được nhờ và không được thưởng. Năm 2011, nhóm của Kristen Dunfield và nhiều nhóm khác cũng ghi nhận trẻ nhỏ biết an ủi, chia sẻ trong những tình huống đơn giản.
Đồng thời, trẻ nhỏ cũng giành đồ, đòi phần, khóc khi phải đưa đồ chơi cho bạn. Cả hai mặt cùng tồn tại. Con người sinh ra với cả xu hướng lo cho mình và xu hướng quan tâm người khác; cái nào nổi lên phụ thuộc vào tuổi, hoàn cảnh và những gì trẻ học được từ người lớn quanh mình.
Vì sao cách gọi tên lại quan trọng
Khi người lớn gọi trẻ là "đứa ích kỷ", có hai điều không ổn. Thứ nhất, đánh giá sai: hành vi thường đến từ giới hạn nhận thức, không phải lựa chọn. Thứ hai, nhãn dán có thể dính vào cách trẻ nhìn bản thân. Thay vì dán nhãn, người lớn có thể tả hành vi và giúp trẻ nhìn từ góc khác: "Bà ở xa không nhìn thấy con gấu đâu, con tả cho bà nghe xem nó màu gì."
Những câu như vậy chính là cách người lớn giúp trẻ tập dần khả năng nhìn từ góc người khác, khả năng mà các nhà tâm lý gọi là nền móng của sự đồng cảm.
Áp dụng được ngay
- Khi trẻ dưới 5 tuổi làm điều có vẻ "chỉ nghĩ cho mình", tự hỏi trước: con chưa hiểu, hay con hiểu mà vẫn chọn vậy?
- Trong tuần này, khi đọc truyện hay xem tranh cùng trẻ, hỏi một câu về góc nhìn nhân vật: "Bạn thỏ có biết cà rốt bị giấu ở đâu không?"
- Thử một phiên bản của trò trốn tìm: hỏi trẻ "mẹ đứng đây thì có thấy con không?" và để trẻ tự thử.
- Thay câu "sao con ích kỷ thế" bằng một câu tả hành vi và nói lên cảm xúc của người kia: "Bạn cũng muốn cầm xe một lát, bạn đang buồn đấy."
Câu hỏi thường gặp
Trẻ con có ích kỷ bẩm sinh không?
Không theo nghĩa người lớn hay dùng. Trẻ nhỏ chưa nhìn được từ góc của người khác, điều Piaget gọi là tính tự coi mình là trung tâm. Đồng thời, nghiên cứu cho thấy trẻ 18 tháng đã biết tự giúp người khác.
Egocentrism của Piaget là gì?
Là đặc điểm nhận thức của trẻ khoảng 2–7 tuổi: trẻ mặc định người khác thấy và nghĩ giống mình. Đây là giới hạn nhận thức, không phải thói ích kỷ về đạo đức.
Thí nghiệm ba ngọn núi là gì?
Là thí nghiệm của Piaget và Inhelder, trong đó trẻ được hỏi một búp bê ở phía bên kia mô hình ba ngọn núi nhìn thấy gì. Trẻ nhỏ thường chọn góc nhìn của chính mình; các nhà nghiên cứu sau này cho rằng bài kiểm tra quá khó so với khả năng thật của trẻ.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu người khác nghĩ khác mình?
Trong thí nghiệm "niềm tin sai" của Wimmer và Perner (1983), phần lớn trẻ khoảng 4–5 tuổi trả lời đúng. Một số dạng hiểu góc nhìn đơn giản xuất hiện sớm hơn, khi nhiệm vụ gần gũi với đời sống của trẻ.
Có nên nói trẻ là đứa ích kỷ không?
Không nên. Nhãn dán vừa đánh giá sai nguyên nhân, vừa có thể ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn bản thân. Tả hành vi và giúp trẻ nhìn từ góc người khác hiệu quả hơn.