Phần thưởng vật chất có thể làm trẻ bớt tự nguyện giúp người. Năm 2008, Felix Warneken và Michael Tomasello cho thấy trẻ 20 tháng tuổi được tặng đồ chơi mỗi lần giúp đỡ, đến khi không còn phần thưởng nữa, lại giúp ít hơn so với trẻ chỉ được khen hoặc không được gì. Hiện tượng này khớp với nhiều nghiên cứu khác về "hiệu ứng biện minh quá mức": khi một việc vốn tự nguyện được gắn với phần thưởng, người ta dễ coi đó là việc làm để nhận thưởng. Lời ghi nhận chân thành thì không gây tác dụng ngược như vậy.
Thí nghiệm của Warneken và Tomasello
Năm 2006, Warneken và Tomasello đã công bố trên Science rằng trẻ 18 tháng tự giúp người lớn lạ mặt gặp khó khăn mà không cần được nhờ hay được thưởng. Câu hỏi tiếp theo đặt ra tự nhiên: nếu thưởng cho trẻ thì trẻ có giúp nhiều hơn không?
Nghiên cứu năm 2008, công bố trên Developmental Psychology, làm việc với trẻ khoảng 20 tháng tuổi. Trẻ được đặt vào những tình huống người lớn cần giúp, như với không tới món đồ rơi. Thí nghiệm có ba giai đoạn:
- Ban đầu: quan sát trẻ giúp tự nhiên.
- Giai đoạn can thiệp: một nhóm trẻ được tặng một món đồ chơi nhỏ mỗi lần giúp; nhóm khác thì không. Ở một thí nghiệm khác trong cùng nghiên cứu, một nhóm được khen bằng lời, một nhóm không.
- Giai đoạn kiểm tra: mọi trẻ đều không được thưởng nữa, và nhà nghiên cứu xem trẻ còn giúp bao nhiêu.
Kết quả: ở giai đoạn kiểm tra, trẻ từng được tặng đồ chơi giúp ít hơn hẳn so với trẻ chưa từng được tặng. Trong khi đó, trẻ được khen bằng lời giúp nhiều ngang trẻ không được khen; lời khen không làm giảm việc giúp đỡ.
Các tác giả lý giải rằng ngay từ rất nhỏ, trẻ đã có động lực tự thân để giúp người khác, và phần thưởng bên ngoài có thể chen vào làm động lực ấy yếu đi. Đây là một nghiên cứu với nhóm trẻ không lớn, ở một nền văn hoá; như mọi nghiên cứu đơn lẻ, nó cần được đọc cùng các bằng chứng khác.
Hiệu ứng biện minh quá mức
Kết quả của Warneken nối vào một dòng nghiên cứu dài hơn về động lực.
Bút dạ và giấy khen
Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm việc với trẻ mẫu giáo vốn rất thích vẽ bằng bút dạ. Một nhóm được hứa trước sẽ nhận giấy khen nếu vẽ; một nhóm nhận giấy khen bất ngờ; một nhóm không nhận gì. Vài tuần sau, khi bút dạ được đặt lại trong lớp, nhóm từng được hứa thưởng dành ít thời gian vẽ hơn hai nhóm kia. Phần thưởng được hứa trước dường như đã biến việc vẽ từ "việc mình thích" thành "việc làm để được khen".
Tổng hợp hàng trăm nghiên cứu
Năm 1999, Edward Deci, Richard Koestner và Richard Ryan tổng hợp hơn một trăm nghiên cứu về chủ đề này. Kết luận chính: phần thưởng vật chất được hứa trước và gắn với việc làm có xu hướng làm giảm động lực tự thân với những việc vốn thú vị hoặc vốn tự nguyện. Lời khen, lời ghi nhận thông tin về kết quả thì nhìn chung không làm giảm, có khi còn tăng động lực. Kết luận này từng bị một số nhà nghiên cứu khác tranh luận về mức độ, nhưng hướng chung được nhiều người chấp nhận.
| Loại phản hồi | Ví dụ | Tác động thường thấy lên việc tự nguyện |
|---|---|---|
| Phần thưởng vật chất hứa trước | "Con giúp bà thì mẹ cho kẹo" | Dễ làm giảm khi không còn thưởng |
| Phần thưởng vật chất bất ngờ | Thỉnh thoảng tặng quà không báo trước | Ít ảnh hưởng |
| Lời ghi nhận cụ thể | "Con nhặt bút cho bà, bà đỡ phải cúi" | Không làm giảm, có thể giữ động lực |
| Không phản hồi | Không nhắc đến | Động lực tự thân giữ nguyên |
Khen hành động hay khen con người
Nếu lời khen không gây hại, thì nên khen thế nào? Có hai hướng nghiên cứu đáng chú ý.
Năm 1980, Joan Grusec và Erica Redler cho thấy với trẻ khoảng 8 tuổi, khi người lớn nói với trẻ rằng trẻ là "người thích giúp người khác" sau khi trẻ chia sẻ, trẻ về sau có xu hướng chia sẻ ở những tình huống khác nhiều hơn so với trẻ chỉ được khen hành động. Gắn hành vi tốt với hình ảnh bản thân có thể giúp trẻ coi việc giúp người là một phần con người mình.
Năm 2014, Christopher Bryan, Allison Master và Gregory Walton báo cáo rằng trẻ 3–6 tuổi được mời "làm người giúp đỡ" (dùng danh từ) giúp nhiều hơn trẻ được mời "giúp đỡ" (dùng động từ). Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó cho kết quả không thống nhất, và một nghiên cứu năm 2020 của nhóm Emily Foster-Hanson còn gợi ý rằng cách nói gắn với bản thân có thể làm trẻ nản hơn khi gặp thất bại. Như vậy, bằng chứng ở mảng này chưa chắc chắn.
Điều có thể rút ra một cách thận trọng: ghi nhận cụ thể, chân thành, nhắc đến tác động lên người khác ("bà đỡ phải cúi") là cách an toàn. Không nên biến mọi lần giúp thành dịp phát thưởng.
Thưởng có phải lúc nào cũng xấu
Không. Phần thưởng có chỗ đứng của nó:
- Việc trẻ chưa có hứng thú: với việc vốn nhàm chán, phần thưởng có thể giúp trẻ bắt đầu. Hiệu ứng biện minh quá mức chủ yếu xảy ra với việc trẻ vốn đã thích hoặc vốn đã tự nguyện làm.
- Kỹ năng mới cần luyện: trong một số chương trình hỗ trợ trẻ có nhu cầu đặc biệt, hệ thống phần thưởng được dùng có kế hoạch, dưới hướng dẫn của chuyên gia.
- Thưởng bất ngờ: một món quà không hứa trước, sau một thời gian trẻ chăm chỉ, thường ít gây hại.
Vấn đề nằm ở chỗ biến hành vi quan tâm người khác, thứ trẻ vốn có sẵn mầm, thành một giao dịch. Khi trẻ hỏi "con giúp thì được gì?", đó có thể là dấu hiệu việc giúp đã trở thành công việc có công.
Những tình huống thường gặp ở nhà
- "Con dọn đồ chơi thì được xem điện thoại": đổi việc dọn đồ, vốn là trách nhiệm chung, lấy một thứ trẻ thích. Có thể hiệu quả ngắn hạn nhưng dễ dạy trẻ rằng việc nhà là thứ để đổi.
- "Con nhường em thì mẹ mua cho cái khác": trẻ có thể học rằng nhường là để được bù, không phải vì em cần.
- Bảng dán sao cho mọi việc tốt: có ích với một số mục tiêu cụ thể, nhưng dán sao cho cả việc giúp đỡ tự nguyện có thể làm phai đi niềm vui giúp người.
Áp dụng được ngay
- Trong tuần này, khi trẻ tự giúp ai đó, thay phần thưởng bằng một câu ghi nhận cụ thể về tác động: "Con mở cửa giúp ông, ông xách đồ dễ hơn."
- Xem lại các phần thưởng đang dùng ở nhà. Có cái nào đang gắn với việc trẻ vốn đã tự nguyện làm không? Thử bỏ nó.
- Khi cần dùng phần thưởng, dành cho việc trẻ chưa có hứng thú, và giảm dần khi trẻ đã quen.
- Kể cho trẻ nghe một lần mình giúp người khác và cảm giác của mình sau đó, không nhắc đến phần thưởng.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng cho trẻ khi giúp người có tốt không?
Phần thưởng vật chất hứa trước có thể làm trẻ bớt tự nguyện giúp khi không còn thưởng, theo nghiên cứu của Warneken và Tomasello (2008). Lời ghi nhận cụ thể, chân thành thì không gây tác dụng ngược này.
Hiệu ứng biện minh quá mức là gì?
Là hiện tượng phần thưởng bên ngoài làm giảm động lực tự thân với một việc vốn được làm vì thích hoặc tự nguyện. Thí nghiệm bút dạ của Lepper, Greene và Nisbett (1973) là ví dụ kinh điển.
Khen trẻ có làm trẻ bớt tốt bụng không?
Nghiên cứu cho thấy lời khen bằng lời không làm giảm việc giúp đỡ như phần thưởng vật chất. Lời khen cụ thể, nhắc đến tác động lên người khác thường là cách an toàn nhất.
Có nên khen trẻ là "người tốt bụng" không?
Một số nghiên cứu cho thấy gắn hành vi tốt với hình ảnh bản thân giúp trẻ giúp người nhiều hơn, nhưng kết quả chưa thống nhất và có thể khiến trẻ nản khi thất bại. Khen hành động cụ thể là lựa chọn ít rủi ro hơn.
Khi nào nên dùng phần thưởng với trẻ?
Phần thưởng hữu ích hơn với việc trẻ chưa có hứng thú hoặc kỹ năng mới cần luyện, và nên giảm dần. Nên tránh gắn phần thưởng với hành vi quan tâm người khác mà trẻ vốn đã tự nguyện làm.