Tuổi dậy thì có ích kỷ hơn: não bộ tuổi teen và khán giả tưởng tượng

Tuổi dậy thì trông có vẻ ích kỷ hơn, vì trẻ bận tâm nhiều về bản thân, nhạy cảm với ánh mắt người khác và ưu tiên bạn bè hơn gia đình. Nhà tâm lý David Elkind (1967) gọi hiện tượng này là "tính tự coi mình là trung tâm của tuổi vị thành niên", với hai biểu hiện nổi bật là khán giả tưởng tượng và câu chuyện cá nhân. Nhưng nghiên cứu về não bộ và hành vi cho thấy đây cũng là giai đoạn khả năng hiểu góc nhìn người khác đang tăng lên. Trẻ không ích kỷ đi, mà đang học cách đặt mình vào một thế giới xã hội phức tạp hơn nhiều.

Đứa trẻ hôm qua, cô cậu thiếu niên hôm nay

Thử hình dung: Khoa mười bốn tuổi, năm ngoái còn hay theo bố đi câu cá. Năm nay Khoa đóng cửa phòng, ăn cơm xong là cầm điện thoại, không chịu đi đám cưới họ hàng vì "mặc gì cũng xấu, ai cũng nhìn". Mẹ nhờ trông em một buổi thì Khoa cáu, nhưng bạn trong nhóm nhờ thức khuya làm hộ phần thuyết trình thì Khoa làm ngay. Mẹ nói với bố: "Thằng bé dạo này chỉ biết nghĩ cho mình."

Ví dụ giả định này quen thuộc với rất nhiều gia đình. Nhưng nhìn kỹ, Khoa không hề "chỉ nghĩ cho mình". Khoa nghĩ rất nhiều về người khác, đặc biệt là về việc người khác nghĩ gì về mình. Đó chính là điều Elkind mô tả.

Elkind và hai hiện tượng của tuổi dậy thì

Năm 1967, David Elkind, một nhà tâm lý chịu ảnh hưởng của Jean Piaget, viết bài "Egocentrism in Adolescence" (Tính tự coi mình là trung tâm ở tuổi vị thành niên). Ông cho rằng khi bước vào giai đoạn tư duy trừu tượng, trẻ bắt đầu nghĩ được về suy nghĩ của người khác, nhưng lại hay mặc định rằng người khác đang nghĩ về đúng điều mình đang bận tâm, tức là về chính mình. Từ đó nảy sinh hai hiện tượng:

Elkind cho rằng hai hiện tượng này đạt đỉnh ở đầu tuổi vị thành niên và giảm dần khi trẻ có thêm trải nghiệm xã hội, nhận ra người khác cũng bận tâm về chính họ.

Những phản biện và điều chỉnh

Ý tưởng của Elkind rất có sức gợi, nhưng các nghiên cứu sau đó đã điều chỉnh nó ở vài điểm:

• Không chỉ là giới hạn nhận thức. Daniel Lapsley và cộng sự cho rằng khán giả tưởng tượng và câu chuyện cá nhân gắn với quá trình trẻ tách dần khỏi cha mẹ để hình thành bản sắc riêng. Đó là một phần của việc lớn lên, không đơn thuần là "nghĩ sai".
• Không chỉ ở tuổi teen. Năm 2000, Thomas Gilovich, Victoria Medvec và Kenneth Savitsky mô tả hiệu ứng ánh đèn sân khấu ở sinh viên đại học: người mặc một chiếc áo phông gây ngượng vào phòng đoán rằng khoảng một nửa số người có mặt để ý chiếc áo, trong khi thực tế chỉ khoảng một phần tư. Người lớn cũng tưởng mình bị chú ý nhiều hơn thực tế, chỉ là ở mức nhẹ hơn.
• Cách đo còn tranh cãi. Các thang đo khán giả tưởng tượng không phải lúc nào cũng cho thấy đỉnh rõ ràng ở đầu tuổi vị thành niên như Elkind dự đoán.

Não bộ tuổi teen: phanh chưa theo kịp ga

Các nghiên cứu chụp não từ cuối thập niên 1990 cho thấy não người tiếp tục thay đổi mạnh trong tuổi vị thành niên. Vùng vỏ não trước trán, liên quan đến lập kế hoạch, kiềm chế và cân nhắc hậu quả, phát triển chậm và kéo dài đến khoảng giữa tuổi hai mươi. Trong khi đó, các vùng liên quan đến phần thưởng và cảm xúc xã hội nhạy hơn từ sớm trong tuổi dậy thì.

Năm 2005, Margo Gardner và Laurence Steinberg cho người tham gia làm bài lái xe mô phỏng, khi một mình hoặc có bạn cùng tuổi ngồi xem. Thiếu niên chấp nhận rủi ro nhiều hơn hẳn khi có bạn ngồi cạnh; ở người trưởng thành, ảnh hưởng của bạn bè nhỏ hơn nhiều. Kết quả này giúp giải thích vì sao với tuổi teen, ý kiến của bạn bè có trọng lượng lớn, có khi lớn hơn cả lời bố mẹ.

Nhà thần kinh học Sarah-Jayne Blakemore, người nghiên cứu nhiều về "não xã hội" ở tuổi vị thành niên, nhấn mạnh rằng sự nhạy cảm xã hội này có lý do: đây là giai đoạn con người học cách sống trong nhóm đồng trang lứa, nơi sẽ là thế giới chính của họ khi trưởng thành.

Tuổi teen có kém đồng cảm hơn không

Một nghiên cứu theo dõi dài hạn ở Hà Lan, công bố năm 2014 bởi Jolien van der Graaff và cộng sự, đo hai thành phần của đồng cảm ở thiếu niên từ 13 đến 18 tuổi:

• Khả năng nhìn từ góc người khác (hiểu người khác nghĩ gì) tăng dần qua các năm, ở cả nam lẫn nữ.
• Sự quan tâm đồng cảm (thấy xót, muốn giúp khi người khác khổ) ở nữ khá ổn định; ở nam có giai đoạn giảm tạm thời ở giữa tuổi vị thành niên rồi tăng lại.

Như vậy, nhìn chung tuổi teen không mất đi khả năng nghĩ cho người khác. Điều thay đổi là ai được ưu tiên: bạn bè, người cùng tuổi thường được đặt trước gia đình trong một thời gian. Với cha mẹ, cảm giác con "ích kỷ" thường đến từ chỗ này: con vẫn tốt bụng, chỉ là không còn với mình như trước.

Những điều thường bị đọc nhầm là ích kỷ

• Đóng cửa phòng: nhu cầu riêng tư tăng lên là bình thường ở tuổi này.
• Không muốn đi cùng gia đình: thường do ngại bị nhìn, không phải do không thương.
• Cãi lý nhiều: một phần là trẻ đang tập lập luận, thử nghiệm quan điểm riêng.
• Dành hết thời gian cho bạn: quan hệ đồng trang lứa là nhiệm vụ phát triển chính của tuổi này.

Điều này không có nghĩa mọi hành vi đều nên được bỏ qua. Trẻ vẫn cần giới hạn, vẫn có trách nhiệm với việc nhà và người thân. Nhưng hiểu nguồn gốc giúp cha mẹ chọn cách nói khiến trẻ nghe được.

Khi nào cần để ý hơn

Thu mình và nhạy cảm ở tuổi dậy thì là bình thường. Nhưng nếu trẻ buồn bã, cáu gắt kéo dài nhiều tuần, mất ăn mất ngủ, bỏ những việc từng thích, kết quả học tập sụt mạnh, tự làm đau mình hoặc nói về ý nghĩ không muốn sống, cha mẹ nên tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý cho trẻ vị thành niên sớm. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113. Nếu trẻ bị bắt nạt, bị bạo lực hoặc xâm hại, có thể gọi 111, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em.

Áp dụng được ngay

1. Khi con lo về ngoại hình hay sợ người khác nhìn, kể cho con nghe về hiệu ứng ánh đèn sân khấu: người khác để ý mình ít hơn mình tưởng, kể cả người lớn.
2. Thay vì nhờ việc kiểu ra lệnh, giải thích vì sao cần con: "Chiều nay mẹ phải đi khám, chỉ con trông em được."
3. Hỏi về bạn bè của con bằng sự tò mò, không bằng phán xét. Bạn bè là thế giới chính của con lúc này.
4. Để ý và nói lên những lần con giúp người khác, kể cả giúp bạn, vì đó là lòng tốt thật.