Con một có ích kỷ hơn không? Nghiên cứu cho đến nay không đưa ra câu trả lời thống nhất. Tổng hợp lớn của Toni Falbo và Denise Polit (1986) thấy con một nhìn chung không khác trẻ có anh chị em về tính cách và quan hệ xã hội, thậm chí nhỉnh hơn ở thành tích học tập. Ngược lại, nghiên cứu của Lisa Cameron và cộng sự (2013) ở Bắc Kinh lại thấy những người sinh ra trong thời kỳ áp dụng chính sách một con kém tin người và kém đáng tin hơn một chút trong các thí nghiệm kinh tế. Định kiến "con một thì ích kỷ" mạnh hơn nhiều so với bằng chứng ủng hộ nó.
Một định kiến có tuổi đời hơn trăm năm
Người Việt quen nghe những câu như "con một nên được chiều", "con một không biết nhường ai". Định kiến này không riêng gì Việt Nam. Ở Mỹ cuối thế kỷ 19, một khảo sát về "những đứa trẻ khác thường" do nhóm của nhà tâm lý G. Stanley Hall thực hiện đã mô tả con một bằng những nét tiêu cực, và câu "là con một tự nó đã là một căn bệnh" thường được gán cho Hall. Khảo sát đó dựa trên nhận xét chủ quan, không có nhóm so sánh, theo chuẩn ngày nay không được coi là bằng chứng khoa học. Nhưng định kiến thì sống lâu hơn phương pháp.
Lý lẽ phía sau định kiến nghe có vẻ hợp lý: không có anh chị em thì không phải chia đồ, không phải chờ lượt, được bố mẹ dành trọn sự chú ý, nên dễ quen nghĩ mình là trung tâm. Câu hỏi là thực tế có như vậy không.
Tổng hợp của Falbo và Polit (1986)
Năm 1986, Toni Falbo và Denise Polit công bố trên Psychological Bulletin một phân tích tổng hợp 115 nghiên cứu về con một. Họ so con một với trẻ có anh chị em ở nhiều mặt: trí tuệ, thành tích, tính cách, khả năng hoà nhập, quan hệ với cha mẹ.
- Về tính cách và quan hệ xã hội, con một nhìn chung không khác biệt đáng kể so với trẻ có anh chị em.
- Về thành tích và trí tuệ, con một nhỉnh hơn trẻ ở gia đình đông con, và tương đương với con đầu lòng hoặc trẻ ở gia đình hai con.
- Về quan hệ với cha mẹ, con một có xu hướng gắn bó tốt hơn.
Falbo và Polit đưa ra cách lý giải: điều quan trọng không phải là có anh chị em hay không, mà là sự chú ý và nguồn lực cha mẹ dành cho con. Con một, con đầu lòng và trẻ ở gia đình ít con đều nhận được nhiều hơn, nên kết quả giống nhau.
Nghiên cứu "tiểu hoàng đế" ở Bắc Kinh (2013)
Năm 2013, Lisa Cameron, Nisvan Erkal, Lata Gangadharan và Xin Meng công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu được báo chí chú ý nhiều. Họ mời khoảng 400 người ở Bắc Kinh, sinh ra vài năm trước và vài năm sau khi Trung Quốc bắt đầu áp dụng chính sách một con (năm 1979). Người tham gia làm một loạt thí nghiệm kinh tế có tiền thật: thí nghiệm lòng tin, thí nghiệm người độc tài (chia tiền cho người khác), thí nghiệm rủi ro, thí nghiệm cạnh tranh, cùng với bảng hỏi tính cách.
So với những người sinh trước, những người sinh sau khi chính sách được áp dụng:
- tin người khác ít hơn và được đánh giá là ít đáng tin hơn,
- ngại rủi ro hơn và ít muốn cạnh tranh hơn,
- bi quan hơn và kém chu đáo, tận tâm hơn theo bảng hỏi tính cách.
Nghiên cứu này có ưu điểm về thiết kế: vì chính sách áp dụng gần như cùng lúc cho cả thành phố, việc làm con một không phụ thuộc vào lựa chọn của từng gia đình, nên tránh được việc so sánh hai nhóm gia đình vốn đã khác nhau. Nhưng nó cũng có giới hạn: hai nhóm sinh cách nhau vài năm lớn lên trong một xã hội đang thay đổi nhanh, và kết quả là ở Bắc Kinh, với một thế hệ cụ thể. Khó suy ra trực tiếp cho con một ở nơi khác, nơi việc sinh một con là lựa chọn riêng của gia đình.
Nghiên cứu gần đây về ái kỷ
Năm 2020, Michael Dufner và các cộng sự ở Đức công bố trên Social Psychological and Personality Science một phân tích với các mẫu lớn người trưởng thành, kiểm tra trực tiếp định kiến "con một thì ái kỷ hơn". Họ không tìm thấy khác biệt đáng kể giữa con một và người có anh chị em. Tên bài báo dịch đại ý: "Dấu chấm hết cho một định kiến".
Lưu ý rằng nét ái kỷ ở đây là một nét tính cách được đo trong dân số chung, không phải chẩn đoán rối loạn nhân cách.
Đọc các nghiên cứu thế nào cho đúng
| Nghiên cứu | Mẫu | Kết quả chính | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Falbo và Polit (1986) | Tổng hợp 115 nghiên cứu, phần lớn ở Mỹ | Con một không khác về tính cách; nhỉnh hơn về thành tích | Dựa trên nghiên cứu cũ, phương pháp không đồng đều |
| Cameron và cộng sự (2013) | Khoảng 400 người ở Bắc Kinh | Kém tin người, kém đáng tin, ngại rủi ro hơn | Một thành phố, một thế hệ, xã hội đang thay đổi nhanh |
| Dufner và cộng sự (2020) | Mẫu lớn người trưởng thành ở Đức | Không ái kỷ hơn | Đo nét tính cách, không đo hành vi chia sẻ trực tiếp |
Ba điểm cần nhớ khi đọc:
- Kết quả không thống nhất, và mỗi nghiên cứu đo những thứ khác nhau. Không có nghiên cứu nào cho thấy con một "ích kỷ" theo nghĩa thông thường một cách rõ ràng và nhất quán.
- Khác biệt trung bình nhỏ hơn rất nhiều so với khác biệt giữa từng người. Kể cả khi có khác biệt nhóm, một đứa con một cụ thể có thể hào phóng hơn rất nhiều trẻ có anh chị em.
- Hoàn cảnh quan trọng hơn số anh chị em. Cách cha mẹ nuôi dạy, cơ hội chơi với bạn bè, anh chị em họ, hàng xóm đều góp phần.
Con một ở Việt Nam
Ở các thành phố lớn của Việt Nam, gia đình một con ngày càng phổ biến vì chi phí nuôi dạy, nhà ở, công việc. Trẻ con một ở đây thường vẫn có anh chị em họ, bạn cùng lớp, bạn cùng khu, những dịp Tết họ hàng sum họp. Cơ hội học chia sẻ, chờ lượt, nhường nhịn không chỉ đến từ anh chị em ruột.
Điều có thể khác ở con một là trẻ ít có dịp phải giải quyết xung đột với một bạn cùng lứa trong nhà hằng ngày. Một số phụ huynh bù lại bằng cách cho trẻ chơi nhóm thường xuyên, tham gia hoạt động tập thể. Đây là lựa chọn của từng gia đình; nghiên cứu không cho thấy con một bắt buộc phải "bù" gì.
Áp dụng được ngay
- Khi nghe ai nói "con một nên ích kỷ", nhắc lại rằng bằng chứng không thống nhất, và nhìn vào hành vi cụ thể của đứa trẻ thay vì hoàn cảnh gia đình.
- Nếu nuôi con một, tạo vài dịp trong tháng để trẻ chơi với một nhóm bạn cố định, nơi trẻ phải chờ lượt và chia đồ.
- Để trẻ góp phần vào việc chung trong nhà, như dọn bàn ăn, để trẻ thấy mình là một phần của tập thể nhỏ.
- Tránh nói trước mặt trẻ những câu như "con một nên thế", vì trẻ có thể nhận nhãn ấy làm của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con một có ích kỷ hơn không?
Bằng chứng không thống nhất. Tổng hợp của Falbo và Polit (1986) thấy con một không khác về tính cách, còn nghiên cứu ở Bắc Kinh năm 2013 thấy vài khác biệt nhỏ về lòng tin. Định kiến mạnh hơn bằng chứng.
Nghiên cứu "tiểu hoàng đế" là gì?
Là nghiên cứu của Cameron và cộng sự đăng trên Science năm 2013, so những người ở Bắc Kinh sinh trước và sau khi chính sách một con được áp dụng. Nhóm sinh sau kém tin người, kém đáng tin và ngại rủi ro hơn trong các thí nghiệm kinh tế.
Con một có ái kỷ hơn không?
Phân tích của Dufner và cộng sự (2020) với các mẫu lớn ở Đức không thấy con một có nét ái kỷ cao hơn người có anh chị em. Đây là nét tính cách đo trong dân số chung, không phải chẩn đoán.
Con một có học giỏi hơn không?
Theo Falbo và Polit (1986), con một nhỉnh hơn trẻ ở gia đình đông con về thành tích, tương đương con đầu lòng và trẻ ở gia đình hai con. Lý giải thường được nêu là trẻ nhận nhiều chú ý và nguồn lực của cha mẹ hơn.
Nuôi con một cần lưu ý gì để con biết chia sẻ?
Không có công thức riêng cho con một. Các dịp chơi nhóm thường xuyên, góp phần vào việc chung trong nhà và tránh dán nhãn "con một" là những điều giúp ích cho mọi trẻ.