Vị tha là hành động hoặc động cơ đặt lợi ích của người khác lên trước, kể cả khi mình phải chịu tốn kém. Chữ altruisme do nhà triết học Pháp Auguste Comte đặt ra vào giữa thế kỷ 19, ghép từ autrui (người khác), làm vế đối với égoïsme. Ngày nay, tâm lý học, sinh học tiến hoá và kinh tế học hành vi dùng chung một chữ nhưng đo những thứ khác nhau, nên khi đọc "vị tha" trong một nghiên cứu cần hỏi trước: họ đang nói tới động cơ, hành vi hay cái giá sinh học?
Chữ "vị tha" trong tiếng Việt
Trong tiếng Việt, "vị tha" là chữ Hán Việt: vị (為) là "vì", tha (他) là "người khác". Đặt cạnh "vị kỷ" (vì mình) là thấy ngay đây là một cặp đối nhau. Người Việt dùng chữ này khá rộng: "sống vị tha" có khi nghĩa là hay giúp người, có khi nghĩa là dễ tha thứ, có khi chỉ là không chấp nhặt. Nghĩa "dễ bỏ qua lỗi người khác" thật ra là một nghĩa phái sinh, gần với "khoan dung" hơn là với chữ altruism của phương Tây.
Thử hình dung: Hà và Minh cùng thuê một phòng trọ. Minh hay quên đổ rác, Hà không trách mà lặng lẽ đổ giúp. Người quanh đó sẽ khen Hà "vị tha". Nhưng nếu đặt câu chuyện này vào một phòng thí nghiệm tâm lý, nhà nghiên cứu sẽ hỏi thêm: Hà làm vậy vì thương bạn, vì ngại cãi nhau, hay vì không chịu nổi mùi rác? Ba động cơ cho ra cùng một hành vi. Chính khoảng cách giữa hành vi và động cơ là chỗ khoa học về vị tha bắt đầu.
Auguste Comte và chữ altruisme
Auguste Comte (1798–1857) là người khởi xướng chủ nghĩa thực chứng và được coi là một trong những người đặt nền cho xã hội học. Trong bộ Hệ thống chính trị thực chứng (Système de politique positive, xuất bản 1851–1854), ông dùng chữ altruisme để gọi khuynh hướng sống vì người khác. Ông đặt nó đối lập với égoïsme và cho rằng xã hội tiến bộ là xã hội mà khuynh hướng vì người khác dần lấn át khuynh hướng vì mình. Câu châm ngôn gắn với ông là vivre pour autrui — "sống vì người khác".
Với Comte, vị tha không chỉ là một đức tính cá nhân mà là một mục tiêu đạo đức cho cả xã hội, và ông xây quanh nó cả một hệ thống niềm tin khá cực đoan về cuối đời. Phần hệ thống ấy ngày nay ít ai theo. Thứ còn lại bền nhất chính là cái chữ. Chỉ trong vài thập niên, altruism đã đi vào tiếng Anh và được các nhà tư tưởng thời Victoria như Herbert Spencer tranh luận sôi nổi: con người có thể thật sự sống vì người khác không, hay đó chỉ là một lý tưởng?
Câu hỏi ấy, hơn một thế kỷ rưỡi sau, vẫn chưa khép lại. Chỉ khác là bây giờ người ta không chỉ tranh luận bằng lý lẽ mà bằng thí nghiệm, đo đạc và mô hình toán.
Ba nghĩa của "vị tha" trong khoa học hôm nay
Khi một bài báo khoa học nói "hành vi vị tha", người đọc dễ hiểu lầm vì chữ này đã tách thành ít nhất ba nghĩa khá khác nhau.
| Nghĩa | Ngành hay dùng | Đo cái gì | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Vị tha tâm lý | Tâm lý học xã hội | Động cơ: mục đích cuối cùng có phải là lợi ích của người kia không | Giúp bạn vì thương bạn, không vì sợ bị chê |
| Vị tha hành vi | Kinh tế học hành vi | Hành động: có chịu thiệt cho người khác được lợi không, bất kể động cơ | Trong thí nghiệm chia tiền, nhường bớt phần mình cho người lạ |
| Vị tha sinh học | Sinh học tiến hoá | Hệ quả: hành vi làm giảm khả năng sống sót, sinh sản của cá thể làm nó và tăng của cá thể khác | Ong thợ không đẻ, cả đời lo cho tổ |
Ba nghĩa này có thể trùng nhau, cũng có thể lệch hẳn. Một con ong thợ là "vị tha sinh học" hoàn toàn nhưng chẳng ai nói nó có động cơ thương đồng loại. Ngược lại, một người lén giúp hàng xóm và không bao giờ kể ra có thể là vị tha tâm lý rõ ràng, trong khi về mặt sinh học việc ấy chẳng tốn của người đó bao nhiêu.
Vì sao phải tách bạch
Phần lớn các tranh cãi "vị tha có thật không" xuất phát từ việc hai bên dùng hai nghĩa khác nhau. Nhà sinh học nói "vị tha có thể giải thích bằng lợi ích của gen", người nghe hiểu thành "mọi lòng tốt đều giả". Đó là hai câu khác nhau. Giải thích vì sao một khuynh hướng tiến hoá được không có nghĩa là phủ nhận động cơ của người đang làm việc tốt. Một bà mẹ thức trắng đêm canh con sốt không làm thế để "truyền gen"; bà làm vì thương con. Lý do tiến hoá và lý do trong đầu nằm ở hai tầng khác nhau.
Vị tha khác gì với hành vi ủng hộ xã hội
Tâm lý học hiện đại hay dùng một chữ rộng hơn: hành vi ủng hộ xã hội (prosocial behavior), tức mọi hành động có lợi cho người khác — giúp đỡ, chia sẻ, an ủi, hợp tác. Vị tha chỉ là một phần nhỏ trong đó, phần mà động cơ chính là lợi ích của người kia.
- Giúp vì có trả công: làm thêm giờ cho đồng nghiệp vì được tính lương — có lợi cho người khác nhưng không ai gọi là vị tha.
- Giúp vì có qua có lại: chở bạn đi học vì tuần sau bạn chở mình — hợp tác, gần vị tha nhưng có tính toán.
- Giúp vì hình ảnh: góp quỹ lớp nhiều để được khen — có lợi cho cả lớp, động cơ phần lớn vì mình.
- Giúp vì thương: ở lại dọn dẹp cùng bạn khi bạn mệt, không ai biết — đây mới là thứ Comte gọi là altruisme.
Trong đời thật, động cơ hiếm khi đơn thuần. Một người góp tiền mua quà sinh nhật cho đồng nghiệp có thể vừa quý người ấy, vừa ngại bị coi là kém hoà đồng. Chẳng sao cả. Khoa học tách động cơ ra để nghiên cứu, còn trong cuộc sống, việc tốt được làm vì nhiều lý do vẫn là việc tốt.
Câu hỏi lớn mà chữ này mở ra
Từ khi có chữ altruism, khoa học đã đi qua mấy câu hỏi lớn, mỗi câu dẫn tới một dòng nghiên cứu riêng:
- Vì sao vị tha tồn tại được trong tự nhiên? Nếu chọn lọc tự nhiên ưu ái kẻ giữ phần mình, sao lại có loài biết hy sinh? Câu trả lời đến dần qua lý thuyết chọn lọc họ hàng của W. D. Hamilton (1964) và vị tha có đi có lại của Robert Trivers (1971).
- Con người có động cơ vị tha thật không? Đây là trục tranh luận giữa C. Daniel Batson và Robert Cialdini suốt thập niên 1980–1990.
- Vị tha có từ lúc nào trong đời một người? Felix Warneken và Michael Tomasello (2006) cho thấy trẻ 18 tháng đã chủ động giúp người lớn.
- Loài vật có vị tha không? Từ dơi quỷ chia máu đến chuột mở lồng cứu bạn.
- Vì sao có người vị tha khác thường? Ví dụ những người hiến thận cho người không quen biết mà Abigail Marsh nghiên cứu.
- Lòng tốt có mặt trái không? Khái niệm "vị tha bệnh lý" mà Barbara Oakley và cộng sự đưa ra năm 2012.
Các bài khác trong danh mục này đi vào từng câu hỏi một.
Những hiểu lầm hay gặp
"Vị tha là không bao giờ nghĩ cho mình"
Không đúng với cả cách dùng của khoa học lẫn đời thường. Một người có thể rất quan tâm đến người khác mà vẫn chăm lo bản thân. Thực tế, những nghiên cứu về sự giúp đỡ bền lâu cho thấy người biết giữ sức mình thường giúp được lâu hơn người lao vào cho đến cạn kiệt.
"Đã có lợi cho mình thì không còn là vị tha"
Câu hỏi đúng là: cái lợi ấy là mục đích hay chỉ là hệ quả phụ? Giúp người xong thấy nhẹ lòng là chuyện bình thường. Batson gọi phần dễ chịu ấy là hệ quả, không phải lý do — miễn là người ta vẫn giúp ngay cả khi có cách khác dễ hơn để thấy nhẹ lòng.
"Vị tha là bẩm sinh, có người có, có người không"
Nghiên cứu sinh đôi cho thấy khuynh hướng ủng hộ xã hội có một phần di truyền, nhưng hoàn cảnh chi phối rất mạnh: đang vội, đang mệt, đang ở chỗ đông người lạ, đang được người khác đối xử ra sao. Cùng một người, hôm này có thể rất rộng lượng, hôm kia lại khép lại. Vì thế nói về hành vi trong hoàn cảnh có ích hơn là chia người thành "loại vị tha" và "loại ích kỷ".
Áp dụng được ngay
- Tách hành vi khỏi động cơ khi nhìn người khác. Lần tới thấy ai đó làm việc tốt "chắc để được khen", nhắc mình rằng mình không đọc được trong đầu người ta; việc tốt vẫn đến tay người nhận.
- Tự hỏi một câu khi giúp ai: nếu không ai biết chuyện này, mình có vẫn làm không? Không cần trả lời "có" mới là người tốt; câu hỏi chỉ giúp mình hiểu mình hơn.
- Để ý các động cơ lẫn lộn trong nhóm Zalo, nhóm lớp. Người góp nhiều có thể vì quý tập thể, vì muốn được nhìn nhận, hoặc cả hai — không động cơ nào đáng chê.
- Đọc tin "nghiên cứu chứng minh lòng tốt là giả" cẩn thận. Hỏi xem bài viết đang dùng nghĩa sinh học, hành vi hay tâm lý; phần lớn nhầm lẫn nằm ở đó.
- Thử làm một việc nhỏ cho người khác mà không kể với ai trong tuần này, rồi để ý cảm giác của mình. Đó là cách gần nhất để tự kiểm chữ "vị tha" của Comte.
Câu hỏi thường gặp
Vị tha là gì?
Vị tha là đặt lợi ích của người khác lên trước, kể cả khi mình phải chịu tốn kém. Chữ Hán Việt "vị tha" nghĩa là "vì người khác", đối với "vị kỷ" là "vì mình". Trong tâm lý học, vị tha thường chỉ động cơ mà mục đích cuối cùng là lợi ích của người kia.
Ai đặt ra chữ altruism?
Nhà triết học Pháp Auguste Comte đặt ra chữ altruisme vào giữa thế kỷ 19, trong bộ Hệ thống chính trị thực chứng (1851–1854). Ông ghép từ autrui (người khác) để làm vế đối với égoïsme. Chữ này nhanh chóng đi vào tiếng Anh thành altruism.
Vị tha và tốt bụng khác nhau thế nào?
Tốt bụng là nét tính cách và hành vi chung: hay giúp, dễ chịu, quan tâm. Vị tha theo nghĩa hẹp nhấn vào động cơ: giúp vì lợi ích người kia chứ không vì được đáp lại hay được khen. Một hành động tốt bụng có thể có nhiều động cơ cùng lúc.
Vị tha sinh học là gì?
Vị tha sinh học là hành vi làm giảm khả năng sống sót hoặc sinh sản của cá thể thực hiện nó, đồng thời tăng của cá thể khác. Nó chỉ xét hệ quả, không xét động cơ, nên dùng được cho cả ong, kiến, dơi. Đây là nghĩa mà sinh học tiến hoá dùng.
Giúp người mà thấy vui thì có còn là vị tha không?
Phần lớn nhà tâm lý học cho là vẫn có thể. Cảm giác vui sau khi giúp là hệ quả phụ phổ biến; câu hỏi là niềm vui ấy có phải mục đích chính không. Nếu người ta vẫn giúp khi có cách khác dễ hơn để thấy vui, động cơ vị tha được xem là có thật.
