Có lòng vị tha thật hay không là câu hỏi mà hai nhà tâm lý học Mỹ C. Daniel Batson và Robert Cialdini tranh luận bằng thí nghiệm suốt thập niên 1980–1990. Batson cho rằng khi ta thật sự đồng cảm với một người, ta có thể giúp họ chỉ vì lợi ích của họ; Cialdini đưa ra nhiều cách giải thích rằng động cơ sâu xa vẫn có phần vì mình. Đến nay chưa phe nào thắng tuyệt đối, nhưng cuộc tranh luận đã cho ra những thí nghiệm khéo nhất của tâm lý học xã hội.
Câu hỏi cũ, cách hỏi mới
Từ lâu đã có một lập luận nghe rất chặt: người ta giúp người khác vì giúp thì thấy dễ chịu, không giúp thì thấy áy náy — vậy rốt cuộc vẫn là vì mình. Lập luận này (thuyết vị kỷ tâm lý) khó bác bằng lý lẽ, vì động cơ nào cũng có thể diễn giải ngược thành "vì mình". Điểm mới của Batson là ông không cãi bằng triết học. Ông hỏi: nếu động cơ là vì mình, thì khi cho người ta một lối thoát dễ hơn để đạt cái lợi riêng ấy, họ sẽ bỏ việc giúp. Nếu họ vẫn giúp, cái lợi riêng không giải thích được.
Đó là logic của mọi thí nghiệm trong cuộc tranh luận: đặt hai giả thuyết cạnh nhau, tìm tình huống mà hai giả thuyết dự đoán khác nhau, rồi đo.
Giả thuyết đồng cảm – vị tha của Batson
Batson phân biệt hai phản ứng khi thấy người khác khổ:
- Bối rối khó chịu (personal distress): mình thấy lo, căng, khó chịu. Muốn hết khó chịu thì có hai đường: giúp người kia, hoặc bỏ đi cho khuất mắt.
- Quan tâm đồng cảm (empathic concern): mình thấy thương, xót cho người kia. Cảm xúc này hướng về họ, nên chỉ có một đường làm nó dịu: tình cảnh của họ được cải thiện.
Giả thuyết của ông: quan tâm đồng cảm sinh ra một động cơ mà mục đích cuối cùng là lợi ích của người kia — tức là động cơ vị tha.
Thí nghiệm "lối thoát dễ"
Trong loạt thí nghiệm công bố năm 1981, Batson và cộng sự cho sinh viên xem một người phụ nữ trẻ (thật ra là người hợp tác với nhóm nghiên cứu, cảnh được dàn dựng) phải chịu các cú sốc điện nhẹ trong một nhiệm vụ trí nhớ. Cô tỏ ra rất khó chịu. Người tham gia được hỏi có muốn đổi chỗ, chịu thay phần còn lại không.
Nhóm nghiên cứu điều chỉnh hai thứ. Thứ nhất là mức đồng cảm: một số người được cho biết cô gái có quan điểm, sở thích giống mình, số khác thì không. Thứ hai là độ dễ bỏ đi: một nhóm biết rằng nếu không đổi chỗ thì mình chỉ phải xem thêm một chút rồi về; nhóm kia biết mình sẽ phải tiếp tục ngồi xem đến hết.
Nếu ai cũng giúp chỉ để hết khó chịu, thì khi bỏ đi dễ, số người giúp phải giảm mạnh. Kết quả: ở nhóm đồng cảm thấp, đúng là bỏ đi dễ thì ít người giúp. Nhưng ở nhóm đồng cảm cao, tỷ lệ giúp vẫn cao dù lối thoát mở sẵn. Batson đọc kết quả này là bằng chứng cho động cơ vị tha.
Một thí nghiệm khác cùng nhóm (Toi và Batson, 1982) dùng tình huống đời thường hơn: nghe đoạn băng về một sinh viên bị tai nạn phải nghỉ học, rồi được hỏi có muốn giúp chép bài không. Khi người nghe được hướng dẫn đặt mình vào cảm xúc của người kia, họ nhận giúp nhiều hơn, kể cả khi biết mình sẽ không gặp sinh viên đó ở lớp.
Phản biện của Cialdini
Robert Cialdini, người nổi tiếng với các nghiên cứu về thuyết phục, không chấp nhận kết luận ấy dễ dàng. Ông và cộng sự đưa ra hai hướng giải thích "vì mình" khác.
Mô hình xoa dịu trạng thái buồn
Theo mô hình này (negative state relief), người đồng cảm cao không chỉ thương mà còn buồn. Giúp đỡ là cách họ tự làm mình vui lại — người lớn học được từ nhỏ rằng làm việc tốt thì thấy dễ chịu. Bỏ đi không làm hết buồn, nên họ vẫn giúp. Vậy là kết quả của Batson vẫn giải thích được bằng động cơ vì mình.
Để kiểm tra, nhóm Cialdini dùng một mẹo: cho người tham gia uống một viên "thuốc" (thật ra là giả dược) và nói rằng thuốc sẽ "giữ nguyên" tâm trạng hiện tại một thời gian. Nếu người ta tin rằng giúp đỡ cũng không làm mình vui lên được, người buồn sẽ bớt giúp. Một số nghiên cứu của nhóm ông cho thấy điều đó. Batson làm lại với thiết kế khác và cho rằng động cơ đồng cảm vẫn đứng vững.
Ranh giới mình – người mờ đi
Năm 1997, Cialdini và cộng sự đưa ra hướng thứ hai: khi ta đồng cảm sâu với ai, ta thấy người đó "như một phần của mình" (oneness). Giúp họ khi đó không hẳn là vì người khác, vì ranh giới giữa mình và họ đã mờ. Trong dữ liệu của họ, khi tính đến cảm giác "là một" ấy, mức đồng cảm không còn dự đoán việc giúp mạnh như trước. Batson phản bác rằng đo cảm giác "là một" kiểu đó chưa chuẩn, và các thí nghiệm khác của ông không ủng hộ cách giải thích này.
Bảng so sánh các cách giải thích
| Giải thích | Ai đề xuất | Vì sao người đồng cảm vẫn giúp | Thí nghiệm kiểm tra |
|---|---|---|---|
| Đồng cảm – vị tha | C. Daniel Batson | Vì muốn người kia bớt khổ, đó là mục đích cuối cùng | Mở lối thoát dễ; người đồng cảm cao vẫn giúp |
| Thoát khó chịu | Phổ biến trước Batson | Vì mình thấy khó chịu khi nhìn cảnh khổ | Bị thách thức bởi kết quả "lối thoát dễ" |
| Xoa dịu trạng thái buồn | Robert Cialdini và cộng sự | Vì giúp làm mình vui lại | "Viên thuốc giữ tâm trạng" — kết quả không thống nhất |
| Ranh giới mình – người mờ đi | Cialdini và cộng sự (1997) | Vì thấy người kia là một phần của mình | Đo cảm giác "là một"; Batson phản bác cách đo |
| Tránh bị chê, tránh tự trách | Nhiều tác giả | Vì sợ người khác hoặc chính mình đánh giá | Batson cho thấy khi không ai biết, người đồng cảm cao vẫn giúp |
Cuộc tranh luận đi đến đâu
Không có một trận thắng dứt điểm. Batson tổng kết hơn ba mươi năm nghiên cứu của mình trong cuốn Altruism in Humans (2011) và cho rằng giả thuyết đồng cảm – vị tha đã vượt qua hết các giải thích vị kỷ được đưa ra. Nhiều nhà tâm lý học chấp nhận rằng ít nhất có những lúc con người hành động vì lợi ích người khác như một mục đích thật. Một số khác vẫn cho rằng chưa thể loại trừ mọi khả năng vì mình, vì luôn có thể nghĩ thêm một động cơ ẩn nữa.
Điều cả hai phía đồng ý: động cơ của con người thường là hỗn hợp. Cùng một người, trong cùng một việc giúp, có thể vừa thương thật, vừa muốn nhẹ lòng, vừa ngại bị nghĩ là vô tâm. Cuộc tranh luận không phải để chọn một trong hai, mà để biết phần nào nặng hơn trong hoàn cảnh nào.
Đáng nói thêm: Batson cũng chỉ ra mặt trái của đồng cảm. Trong một số thí nghiệm của ông, người đồng cảm cao với một cá nhân sẵn lòng ưu tiên người đó vượt lên trước những người khác cần hơn — tức là đồng cảm có thể làm lệch sự công bằng. Vị tha thật vẫn chưa chắc là phân xử đúng.
Câu chuyện đời thường để hiểu
Thử hình dung: trong nhóm Zalo lớp đại học, Tuấn kể mẹ phải mổ gấp, cần người trực ở bệnh viện tối thứ Bảy. Ba người nhận lời.
- Nam nhận vì nghĩ tới cảnh mẹ mình nằm viện, thấy thương Tuấn thật sự.
- Linh nhận vì cả nhóm đang nhìn, không nhận thì ngại.
- Huy nhận vì thấy bứt rứt, đọc tin rồi mà không làm gì thì tối ngủ không yên.
Theo Batson, chỉ động cơ của Nam là vị tha theo nghĩa hẹp. Theo cách nhìn của Cialdini, có khi cả ba đều có phần vì mình. Nhưng với Tuấn, tối thứ Bảy ấy có ba người bạn ở bên mẹ mình. Phân tích động cơ có ích để hiểu con người, không phải để chấm ai tốt hơn ai.
Áp dụng được ngay
- Tập đổi góc nhìn có chủ đích. Khi nghe một người kể chuyện khó, thử hỏi "người ấy đang thấy thế nào" thay vì "mình sẽ thấy thế nào" — chính chỉ dẫn này làm tăng việc giúp trong các thí nghiệm của Batson.
- Nhận ra lúc mình đang "bối rối khó chịu". Nếu thấy mình muốn tắt tin, lướt qua, đó là phản ứng bình thường. Dừng vài giây, nghĩ tới người trong câu chuyện, rồi mới quyết định làm gì.
- Cẩn thận với đồng cảm thiên lệch. Khi phải chia việc, chia phần trong nhóm, hỏi thêm: mình ưu tiên người này vì họ cần hơn, hay vì mình thấy họ giống mình?
- Đừng vội nghi ngờ động cơ người khác. Ngay cả các nhà khoa học cũng chưa tách được rạch ròi; việc tốt có động cơ lẫn lộn vẫn đáng ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Giả thuyết đồng cảm – vị tha là gì?
Đây là giả thuyết của nhà tâm lý học C. Daniel Batson: khi ta cảm thấy quan tâm đồng cảm với một người đang khổ, ta có động cơ giúp họ mà mục đích cuối cùng là lợi ích của họ, không phải của mình. Ông kiểm tra bằng cách mở lối thoát dễ và thấy người đồng cảm cao vẫn giúp.
Cialdini phản biện Batson thế nào?
Robert Cialdini và cộng sự cho rằng người đồng cảm cao có thể giúp để xoa dịu nỗi buồn của chính mình, hoặc vì thấy người kia "như một phần của mình". Họ làm các thí nghiệm như cho uống viên thuốc giả "giữ tâm trạng". Kết quả giữa hai phía không thống nhất.
Ai thắng trong cuộc tranh luận Batson – Cialdini?
Không có kết luận dứt điểm. Nhiều nhà tâm lý học chấp nhận rằng động cơ vị tha có tồn tại ít nhất trong một số tình huống, nhưng cũng đồng ý rằng động cơ con người thường lẫn lộn. Cuộc tranh luận vẫn được dạy như một ví dụ kinh điển về cách kiểm tra động cơ bằng thực nghiệm.
Đồng cảm và bối rối khó chịu khác nhau thế nào?
Bối rối khó chịu là cảm giác lo, căng của chính mình khi thấy người khác khổ; nó có thể dịu đi bằng cách bỏ đi. Quan tâm đồng cảm là cảm xúc hướng về người kia — thương, xót — và chỉ dịu khi tình cảnh của họ khá lên.
Đồng cảm có mặt trái không?
Có. Batson ghi nhận đồng cảm với một cá nhân có thể khiến người ta ưu tiên người đó hơn những người cần hơn, làm lệch sự công bằng. Vì vậy đồng cảm nên đi cùng việc cân nhắc ai thật sự cần giúp nhất.
