Đặt ranh giới không phải là ích kỷ, nếu mục đích là bảo vệ phần chính đáng của mình — sức khoẻ, thời gian, phẩm giá — và mình vẫn nói rõ, vẫn tính tới người khác. Nó trở thành ích kỷ khi "ranh giới" được dùng để né phần trách nhiệm của mình, đẩy gánh nặng cho người khác, hoặc bỏ mặc người đang thật sự cần mình mà mình giúp được. Ranh giới trả lời câu "phần của mình đến đâu"; ích kỷ là lấn sang phần của người khác hoặc trốn phần của chính mình.
Vì sao câu hỏi này làm nhiều người day dứt
Người hay hỏi "đặt ranh giới có ích kỷ không" thường không phải người hay lấn người khác. Họ thường là người quen nhận phần nhiều: con cả trong nhà, người "dễ tính" trong nhóm, nhân viên không bao giờ từ chối. Với họ, lần đầu nói "không" giống như phản bội hình ảnh của chính mình.
Ngược lại, có những lúc chữ "ranh giới" bị dùng như tấm khiên: "Đó là ranh giới của mình" để khỏi rửa bát, khỏi đi thăm bà ốm, khỏi làm phần việc nhóm đã nhận. Vì vậy, câu trả lời không thể là "không bao giờ" hay "luôn luôn", mà phải là tiêu chí để tự phân biệt.
Bốn tiêu chí phân biệt
1. Mình đang giữ phần của mình hay lấn phần người khác?
Từ chối làm thêm giờ không lương là giữ phần của mình. Từ chối làm phần việc đã nhận trong nhóm để người khác phải gánh là lấn phần người khác. Câu hỏi đơn giản: nếu mình không làm, ai sẽ phải làm thay, và họ có đồng ý không?
2. Có trách nhiệm nào mình đã cam kết không?
Ranh giới đặt trước khi nhận việc khác hẳn ranh giới viện ra sau khi đã nhận. Cha mẹ có trách nhiệm với con nhỏ; người đã hứa trông nhà giúp hàng xóm có trách nhiệm với lời hứa. Ranh giới không xoá được những cam kết này, nhưng có thể dùng để thương lượng lại một cách công khai.
3. Mình có nói ra, hay chỉ lặng lẽ rút?
Ranh giới lành mạnh thường được nói ra, để người kia có thể sắp xếp lại. Biến mất, im lặng, "seen" mà không trả lời rồi gọi đó là ranh giới thì người kia chỉ thấy bị bỏ rơi.
4. Mình có cân nhắc người kia đang cần đến mức nào không?
Từ chối cho bạn mượn tiền đi du lịch khác với từ chối khi bạn cần tiền viện phí gấp mà mình đang có sẵn. Ranh giới vẫn là quyền của mình trong cả hai trường hợp, nhưng cân nhắc mức độ cần của người kia là điều làm nên khác biệt giữa "giữ mình" và "bỏ mặc".
Bảng so sánh: bảo vệ mình và bỏ mặc người
| Tình huống (giả định) | Ranh giới lành mạnh | Trượt sang ích kỷ |
|---|---|---|
| Đồng nghiệp nhờ làm hộ báo cáo | "Tuần này em kín việc, em xem giúp phần số liệu được không?" | Nhận lời rồi bỏ đó, sát hạn mới báo không làm |
| Bạn thân gọi than thở lúc nửa đêm | Nghe mười phút, hẹn gọi lại sáng mai vì mai đi làm sớm | Tắt máy, chặn số khi bạn đang khủng hoảng thật |
| Phòng trọ chia việc dọn dẹp | Nói rõ mình nhận lau nhà, không nhận nấu ăn | Viện "ranh giới" để không làm việc gì chung |
| Họ hàng xin ở nhờ dài ngày | Mời ở một tuần, nói rõ từ trước | Đồng ý rồi lạnh nhạt, để người ta tự hiểu mà đi |
| Bố mẹ già cần đưa đi khám | Sắp xếp luân phiên với anh chị em, nói rõ ngày mình đi được | Không bao giờ nhận lượt vì "đó là việc của anh cả" |
Cột giữa không có nghĩa là luôn đồng ý. Có rất nhiều câu "không" trong đó. Điểm chung là người kia được biết, được tính tới, và có lối khác để xoay xở.
Tâm lý học nói gì về tự chủ và gắn kết
Thuyết tự quyết (self-determination theory) của Edward Deci và Richard Ryan, phát triển từ thập niên 1980, cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý căn bản: tự chủ (cảm thấy hành động xuất phát từ ý mình), năng lực (thấy mình làm được), và gắn kết (thấy mình được kết nối với người khác). Điều đáng chú ý: theo thuyết này, tự chủ và gắn kết không đối nghịch nhau. Nhiều nghiên cứu cho thấy trong các mối quan hệ mà mỗi người được tôn trọng quyền tự quyết, cả hai thường hài lòng hơn.
Nói cách khác, ranh giới — vốn là một cách giữ quyền tự chủ — có thể nuôi sự gắn kết, thay vì phá nó. Một người giúp vì muốn giúp thì giúp bền hơn người giúp vì không dám từ chối.
Các nghiên cứu của Netta Weinstein và Richard Ryan (2010) đi thêm một bước: khi người tham gia giúp đỡ người khác vì tự nguyện, cả người giúp lẫn người được giúp đều cho biết cảm thấy tốt hơn; khi việc giúp đỡ bị ép buộc hoặc làm vì áp lực, lợi ích ấy giảm rõ rệt ở cả hai phía. Người được giúp dường như cũng "cảm" được khác biệt giữa một sự giúp đỡ tự nguyện và một sự giúp đỡ miễn cưỡng. Đây là một lý do nữa để thấy: nói "không" với những việc mình không thể làm bằng lòng đôi khi lại là cách tôn trọng người kia.
Khi ranh giới bị người khác gọi là ích kỷ
Lần đầu đặt ranh giới, phản ứng của người xung quanh thường không dễ chịu. Người đã quen được mình nhận hết sẽ thấy mất mát, và có thể nói "dạo này sống ích kỷ thế". Phản ứng ấy dễ hiểu: họ đang phải điều chỉnh. Nó không tự động chứng minh mình sai.
Một cách tự kiểm: nếu một người ngoài cuộc, công tâm, nghe toàn bộ câu chuyện, họ sẽ nói mình đang giữ phần mình hay đang trốn phần mình? Bài Bị nói là ích kỷ ở danh mục Ích kỷ là gì có thêm các dấu hiệu phân biệt lời góp ý đáng nghe với lời gây sức ép.
Khi nào ranh giới là bắt buộc
Có những hoàn cảnh mà đặt ranh giới không còn là chuyện cân nhắc thiệt hơn, mà là điều cần thiết: bị chửi bới, đánh đập, bị kiểm soát tiền bạc, bị theo dõi, bị đe doạ. Ở đó, câu hỏi "mình có ích kỷ không" không còn phù hợp. Nên tìm người tin cậy, nhà tâm lý hoặc các dịch vụ hỗ trợ; nếu nguy hiểm tức thời, gọi 113; nếu trẻ em bị bạo lực, xâm hại, gọi 111.
Áp dụng được ngay
- Thử bốn tiêu chí với một việc đang day dứt. Viết ra: phần của ai, có cam kết không, đã nói chưa, người kia cần đến đâu.
- Nói ranh giới kèm một lối khác. "Mình không làm được việc A, nhưng làm được việc B" giúp người kia không bị bỏ lại tay không.
- Đặt trước, đừng đặt sau. Tuần này, trước khi nhận một việc mới, nói rõ mình làm tới đâu. Dễ hơn nhiều so với rút lui giữa chừng.
- Soát chiều ngược lại. Có việc nào mình đang gọi là "ranh giới" mà thực ra là né phần mình? Nếu có, nhận lại một việc nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Đặt ranh giới có phải là ích kỷ không?
Không, nếu mục đích là bảo vệ phần chính đáng của mình như sức khoẻ, thời gian, phẩm giá và mình vẫn nói rõ, vẫn tính tới người khác. Nó thành ích kỷ khi dùng "ranh giới" để né trách nhiệm đã nhận hoặc đẩy gánh nặng sang người khác.
Làm sao biết mình đang đặt ranh giới hay đang trốn trách nhiệm?
Tự hỏi bốn câu: phần này là của ai, mình có cam kết gì không, mình đã nói ra chưa, và người kia đang cần đến mức nào. Nếu người khác phải gánh thay mà không được hỏi, nhiều khả năng mình đang trốn phần.
Từ chối giúp người thân có phải là ích kỷ?
Không nhất thiết. Từ chối một yêu cầu không phù hợp là quyền của mình. Nhưng với người thân đang thật sự cần mà mình giúp được, nên cân nhắc mức độ cần của họ và đưa ra một lối khác nếu không giúp trọn được.
Vì sao đặt ranh giới xong lại bị người khác giận?
Người quen được mình nhận hết sẽ phải điều chỉnh và thấy mất mát. Phản ứng đó dễ hiểu và thường dịu đi theo thời gian; nó không tự động chứng minh ranh giới của mình là sai.
