Thế hệ trẻ có ái kỷ hơn thế hệ trước không? Câu trả lời trung thực là chưa có kết luận chắc chắn. Nhà tâm lý học Jean Twenge và cộng sự công bố số liệu cho thấy điểm ái kỷ của sinh viên Mỹ tăng dần từ cuối thập niên 1970 tới giữa thập niên 2000; nhưng nhiều nhóm khác dùng dữ liệu khác thì không thấy tăng, và các nghiên cứu sau này còn thấy giảm nhẹ. Điều chắc hơn cả là: người trẻ ở mọi thời đều có điểm ái kỷ cao hơn chính họ khi lớn tuổi.
Câu chuyện bắt đầu từ đâu
Năm 2006, Jean Twenge, giáo sư tâm lý học tại Đại học San Diego State (Mỹ), xuất bản cuốn Generation Me, cho rằng người Mỹ sinh từ thập niên 1970 trở đi được nuôi dạy trong văn hoá đề cao bản ngã: "hãy là chính mình", "bạn là đặc biệt". Năm 2009, bà cùng W. Keith Campbell viết tiếp The Narcissism Epidemic (Dịch ái kỷ), lập luận rằng ái kỷ đang lan rộng trong xã hội Mỹ.
Chỗ dựa chính là một phân tích tổng hợp công bố năm 2008 trên tạp chí Journal of Personality. Nhóm Twenge gom kết quả của nhiều nghiên cứu đã dùng bảng hỏi NPI (Narcissistic Personality Inventory) trên sinh viên đại học Mỹ, trải từ năm 1979 tới 2006, rồi xem điểm trung bình thay đổi theo năm thế nào. Kết quả: điểm tăng dần qua các năm.
Ý tưởng này nhanh chóng lan ra báo chí, rồi lan sang các nước khác. Ở Việt Nam, những câu như "giới trẻ bây giờ sống ảo", "thế hệ chỉ biết bản thân" quen thuộc tới mức nhiều người tin là đã được khoa học chứng minh.
Phía phản biện nói gì
Cũng năm 2008, Kali Trzesniewski, M. Brent Donnellan và Richard Robins công bố trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu dùng dữ liệu khác: hàng chục nghìn sinh viên ở các cơ sở của hệ thống Đại học California, đo bằng cùng bảng hỏi NPI qua nhiều năm. Họ không thấy điểm ái kỷ tăng đáng kể. Nhóm này cũng dẫn các khảo sát lớn trên học sinh trung học Mỹ, nơi những câu hỏi về cách tự nhìn mình hầu như không đổi qua nhiều thập niên.
Hai bên tranh luận khá gay gắt trên các tạp chí. Phía Twenge cho rằng mẫu của Đại học California có đặc điểm riêng, ví dụ tỷ lệ sinh viên gốc châu Á tăng nhanh trong giai đoạn đó, nhóm có điểm NPI trung bình thấp hơn, làm "che" xu hướng tăng. Phía phản biện cho rằng gom kết quả từ những nghiên cứu nhỏ lẻ, lấy mẫu khác nhau, rất dễ tạo ra xu hướng không có thật.
Năm 2017, nhóm của Eunike Wetzel, cùng cả Brent Roberts và Richard Robins, công bố một nghiên cứu với tên gọi dí dỏm "Dịch ái kỷ đã chết; dịch ái kỷ muôn năm". Họ so sánh sinh viên ở các thập niên 1990, 2000 và 2010, và thấy điểm ái kỷ giảm nhẹ chứ không tăng.
Tóm tắt cuộc tranh luận
| Nghiên cứu | Dữ liệu | Kết luận chính |
|---|---|---|
| Twenge và cộng sự, 2008 | Tổng hợp nhiều nghiên cứu dùng NPI trên sinh viên Mỹ, 1979–2006 | Điểm ái kỷ tăng dần |
| Trzesniewski, Donnellan, Robins, 2008 | Sinh viên hệ thống Đại học California qua nhiều năm; khảo sát học sinh trung học | Không thấy tăng đáng kể |
| Wetzel và cộng sự, 2017 | Sinh viên các thập niên 1990, 2000, 2010 | Giảm nhẹ |
Cần lưu ý thêm: gần như toàn bộ dữ liệu là của sinh viên Mỹ. Không có cơ sở khoa học để đem kết luận của bên nào áp thẳng cho người trẻ Việt Nam, vốn lớn lên trong hoàn cảnh kinh tế, gia đình và trường học rất khác.
Điều chắc hơn: tuổi trẻ và bản ngã
Trong khi tranh cãi về thế hệ chưa ngã ngũ, có một phát hiện ít ai phản đối: ái kỷ giảm theo tuổi. Nhiều nghiên cứu, cả cắt ngang lẫn theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm, cho thấy điểm ái kỷ cao nhất ở tuổi thiếu niên và thanh niên, rồi giảm dần khi người ta đi làm, lập gia đình, nhận trách nhiệm. Nghiên cứu theo dõi của Wetzel và cộng sự công bố năm 2020 trên nhóm người Mỹ từ tuổi khoảng 18 tới khoảng 41 cũng cho kết quả giảm như vậy.
Điều này giải thích phần lớn cảm giác "người trẻ bây giờ ái kỷ quá". Khi người lớn tuổi so mình bây giờ với người trẻ bây giờ, họ đang so hai độ tuổi khác nhau, chứ không phải hai thế hệ. Nếu đem họ của năm 20 tuổi ra so, khoảng cách có lẽ nhỏ hơn nhiều.
Cũng có cách giải thích vì sao tuổi trẻ đi với bản ngã lớn hơn. Đây là giai đoạn người ta đang xây dựng bản sắc, cần thử sức, cần được nhìn nhận để biết mình là ai. Một chút tự tin quá đà ở tuổi hai mươi giúp dám đi xa, dám đổi nghề, dám thử những việc người lớn tuổi thấy liều.
Vì sao lời than về thế hệ trẻ luôn hấp dẫn
Lời phàn nàn "bọn trẻ bây giờ" có lẽ cũ như loài người. Năm 2019, các nhà tâm lý John Protzko và Jonathan Schooler công bố trên Science Advances một loạt thí nghiệm về hiện tượng họ gọi là "bọn trẻ bây giờ". Họ thấy người lớn càng giỏi ở một mặt nào đó, ví dụ thích đọc sách, càng dễ cho rằng trẻ bây giờ kém mặt đó. Một phần lý do: người ta lấy chính mình hôm nay làm thước đo cho "mình hồi trẻ".
Ở Việt Nam, những lời than kiểu "thời các cụ khác hẳn" cũng vậy. Mỗi thế hệ lớn lên với những công cụ riêng, và cái mới thường bị nhìn bằng con mắt nghi ngại. Mạng xã hội, ảnh tự chụp, nghề sáng tạo nội dung dễ bị coi là dấu hiệu của ái kỷ, trong khi chúng có thể chỉ là cách mới để làm những việc cũ: kết bạn, khoe niềm vui, kiếm sống.
Cách đọc một tuyên bố "thế hệ X thế nọ thế kia"
Gặp những câu kiểu "nghiên cứu cho thấy giới trẻ ngày càng ích kỷ", có mấy câu hỏi nên đặt ra:
- Dữ liệu của ai? Sinh viên Mỹ, học sinh Hàn Quốc hay người Việt? Kết quả ở nước này chưa chắc đúng ở nước khác.
- So cái gì với cái gì? So cùng độ tuổi ở các năm khác nhau, hay so người trẻ với người già hôm nay?
- Bao nhiêu nghiên cứu ủng hộ, bao nhiêu phản bác? Một nghiên cứu nổi tiếng chưa phải là kết luận của cả ngành.
- Thay đổi lớn hay nhỏ? Một xu hướng "có ý nghĩa thống kê" có thể rất nhỏ trong đời thực.
Áp dụng được ngay
- Thay "thế hệ" bằng "độ tuổi". Lần tới định nói "giới trẻ bây giờ…", thử hỏi lại: hồi mình bằng tuổi ấy thì sao.
- Hỏi thay vì đoán. Thấy con cháu đăng nhiều ảnh, hỏi xem các em đăng để làm gì, với ai. Câu trả lời thường đời thường hơn ta nghĩ.
- Với người trẻ: đừng tự nhận nhãn. Nghe nói "thế hệ các em ái kỷ", không cần tin là đúng về mình. Nhìn vào hành vi của chính mình, không phải nhãn của cả lứa tuổi.
- Đọc cả hai phía. Nếu đọc sách của Twenge, tìm đọc thêm các bài phản biện của Trzesniewski, Donnellan và cộng sự để thấy khoa học tranh luận thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Giới trẻ bây giờ có ái kỷ hơn trước không?
Chưa có kết luận chắc chắn. Nhóm Jean Twenge thấy điểm ái kỷ của sinh viên Mỹ tăng từ 1979 tới 2006, nhưng các nhóm khác dùng dữ liệu khác không thấy tăng, và một nghiên cứu năm 2017 thấy giảm nhẹ. Dữ liệu chủ yếu là của Mỹ, không áp thẳng cho Việt Nam được.
Jean Twenge là ai?
Jean Twenge là giáo sư tâm lý học tại Đại học San Diego State, Mỹ, tác giả các cuốn Generation Me (2006) và The Narcissism Epidemic (viết cùng W. Keith Campbell, 2009). Bà nổi tiếng với các nghiên cứu so sánh tâm lý giữa các thế hệ.
Ái kỷ có giảm khi lớn tuổi không?
Có. Nhiều nghiên cứu, kể cả nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người qua hơn hai mươi năm, cho thấy điểm ái kỷ cao nhất ở tuổi thiếu niên và thanh niên rồi giảm dần khi trưởng thành. Đây là phát hiện ít bị tranh cãi hơn chuyện khác biệt giữa các thế hệ.
Vì sao người lớn hay chê thế hệ trẻ?
Một phần vì họ so mình hôm nay với người trẻ hôm nay, tức so hai độ tuổi. Nghiên cứu của Protzko và Schooler năm 2019 cũng cho thấy người giỏi một mặt nào đó càng dễ cho rằng trẻ bây giờ kém mặt đó, vì lấy chính mình hiện tại làm thước đo.
NPI là gì?
NPI (Narcissistic Personality Inventory) là bảng hỏi đo nét ái kỷ do Robert Raskin và Calvin Hall công bố năm 1979, được dùng rất rộng trong nghiên cứu. Bảng hỏi này dùng để so sánh nhóm người, không dùng để chẩn đoán cá nhân.