Nét ái kỷ là một đặc điểm tính cách ai cũng có ở mức cao thấp khác nhau. Rối loạn nhân cách ái kỷ (NPD) là một chẩn đoán y khoa, chỉ bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng mới được đặt sau khi thăm khám. Ngay cả chuyên gia cũng không chẩn đoán người mình chưa trực tiếp khám, nên người thường càng không nên dùng tên rối loạn này để gọi người quen.
Hai chữ giống nhau, hai thế giới khác nhau
Trên mạng xã hội, "ái kỷ" thường được dùng như thể là một bệnh. Trong tâm lý học, chữ này có hai nghĩa rất khác nhau:
| Nét ái kỷ | Rối loạn nhân cách ái kỷ | |
|---|---|---|
| Bản chất | Một chiều tính cách, như hướng ngoại hay cẩn thận | Một chẩn đoán trong sổ tay tâm thần học |
| Ai có | Mọi người, ở mức khác nhau | Một số ít người, theo các ước tính rất khác nhau giữa các nghiên cứu |
| Đo bằng gì | Bảng hỏi trong nghiên cứu, so sánh giữa nhóm | Thăm khám, phỏng vấn lâm sàng, theo dõi lâu dài |
| Ai đánh giá | Nhà nghiên cứu, với mục đích nghiên cứu | Bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng |
| Điều kiện | Không cần gây hại | Khuôn mẫu kéo dài, xuất hiện ở nhiều mặt đời sống, gây khổ sở hoặc suy giảm rõ |
Nói cách khác, có người đạt điểm khá cao trên bảng hỏi nét ái kỷ mà vẫn sống ổn, làm việc tốt, có bạn bè thân. Chẩn đoán rối loạn không dựa vào việc một người "có vẻ hay khoe", mà dựa vào cả một bức tranh dài hạn mà chỉ người được đào tạo mới đánh giá được.
Rối loạn nhân cách ái kỷ trong hệ thống phân loại
Rối loạn nhân cách ái kỷ lần đầu có tên trong sổ tay DSM-III của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ năm 1980, và vẫn có mặt trong DSM-5 (2013). Trong DSM-5, nó thuộc nhóm các rối loạn nhân cách mà sổ tay mô tả bằng một tập tiêu chí; ở đây không chép lại các tiêu chí ấy, vì chúng được viết cho người làm lâm sàng dùng cùng với phỏng vấn và đánh giá toàn diện, không phải để đọc rồi tự đếm.
Ngay trong giới chuyên môn, cách phân loại này cũng đang thay đổi. DSM-5 có kèm một "mô hình thay thế" ở phần phụ, đánh giá rối loạn nhân cách theo mức độ suy giảm chức năng và các nét tính cách. Hệ thống ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, có hiệu lực từ năm 2022, bỏ hẳn các loại rối loạn nhân cách riêng lẻ (chỉ giữ một mô tả riêng cho kiểu ranh giới), thay bằng đánh giá mức độ nặng nhẹ và các nét nổi trội. Trong ICD-11 không còn chẩn đoán mang tên "rối loạn nhân cách ái kỷ" như một loại riêng.
Điều này cho thấy hai việc. Một, ranh giới giữa "nét tính cách" và "rối loạn" là chuyện các chuyên gia còn đang bàn rất kỹ. Hai, khi chính họ còn thận trọng như vậy, một bài viết trên mạng không thể giúp ai kết luận được.
Vì sao không nên tự chẩn đoán người quen
Chuyên gia cũng không làm vậy
Từ năm 1973, Hội Tâm thần học Hoa Kỳ có một quy tắc đạo đức: bác sĩ tâm thần không được đưa ý kiến chuyên môn về sức khoẻ tâm thần của người mà họ chưa thăm khám và chưa được người đó đồng ý cho công bố. Quy tắc này ra đời vì người ta nhận ra nhận xét từ xa, dựa trên hình ảnh công khai, rất dễ sai và gây hại. Nếu người có hàng chục năm đào tạo còn phải kiềm chế, thì một người đọc vài bài "dấu hiệu nhận biết" càng nên dè dặt.
Ta chỉ thấy một phần
Khi nghĩ về một người khó chịu, ta thường chỉ nhớ những lần họ làm mình tổn thương. Hiện tượng nhìn thấy cái mình đã tin, bỏ qua cái ngược lại, được các nhà tâm lý gọi là thiên kiến xác nhận. Một khi đã đặt nhãn "ái kỷ", mọi hành động sau đó của người kia đều dễ được đọc theo nhãn ấy, kể cả những lúc họ tử tế.
Mô tả chung chung khớp với ai cũng được
Nhiều danh sách "dấu hiệu" trên mạng viết những câu như "hay muốn được chú ý", "khó chịu khi bị phê bình". Ai cũng có những lúc như vậy. Từ năm 1948, nhà tâm lý Bertram Forer đã cho thấy người ta dễ tin một bản mô tả chung chung là viết riêng cho mình. Điều tương tự xảy ra khi đọc mô tả rồi nghĩ ngay tới một người quen.
Cái nhãn làm hỏng cuộc nói chuyện
Gọi người thân là "kẻ ái kỷ" hiếm khi làm họ thay đổi. Nó thường khiến hai bên chuyển từ bàn chuyện cụ thể sang cãi nhau về cái nhãn. Và nếu người đó thật sự có vấn đề sức khoẻ tâm thần, cái nhãn dùng như lời mắng còn làm họ ngại tìm tới chuyên gia hơn.
Thế thì nói gì khi một người làm mình khổ
Không chẩn đoán không có nghĩa là phải chịu đựng. Việc ta cần là mô tả đúng điều đang xảy ra. Thử hình dung một ví dụ giả định: chị Hoa thấy em chồng mỗi lần về quê đều chỉ nói chuyện của mình, gạt ngang khi người khác kể, và phật ý khi không được mời ngồi chỗ đẹp. Thay vì nghĩ "cô ấy bị ái kỷ", chị Hoa có thể nói với chồng: "Mỗi lần ăn cơm, em ít được nói hết câu. Em muốn bữa cơm có chỗ cho mọi người." Câu này cụ thể, không chẩn đoán, và mở đường cho việc thay đổi.
Cách mô tả hành vi thay cho dán nhãn có ba lợi ích:
- Nó đúng hơn, vì ta chỉ nói điều mình thật sự thấy.
- Nó dễ nghe hơn, vì người kia không cần bảo vệ danh dự trước một cái nhãn.
- Nó làm được, vì hành vi cụ thể thì có thể đổi, còn "một kiểu người" thì không.
Khi nào cần tìm chuyên gia
Có những tình huống vượt quá chuyện "khó chịu" thường ngày. Nếu trong một mối quan hệ có bạo hành thể chất, bị đe doạ, bị chửi mắng hạ nhục kéo dài, bị kiểm soát tiền bạc hay kiểm soát việc gặp gỡ người khác, thì việc cần làm không phải là đoán xem người kia có rối loạn gì, mà là bảo vệ an toàn của mình.
- Tìm tới nhà tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc các tổ chức hỗ trợ để được tư vấn.
- Nếu có trẻ em bị bạo lực hoặc xâm hại, gọi 111, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em.
- Nếu đang gặp nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Nếu chính mình nhận ra những khuôn mẫu đang gây khổ cho bản thân và người xung quanh, như luôn thấy bị coi nhẹ, quan hệ nào cũng đổ vỡ theo một kiểu giống nhau, buồn hay lo kéo dài ảnh hưởng tới ăn ngủ, thì tìm một nhà tâm lý để trò chuyện là một bước can đảm, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Áp dụng được ngay
- Xoá chữ "ái kỷ" khỏi một câu mình định nói. Viết lại câu đó bằng hành vi cụ thể và cảm xúc của mình.
- Khi đọc danh sách "dấu hiệu", thử áp vào chính mình. Nếu thấy mình cũng có vài dòng, đó là lời nhắc rằng danh sách quá chung chung.
- Tìm hiểu từ nguồn chuyên môn. Nếu quan tâm thật, đọc giáo trình tâm lý học nhân cách hoặc tài liệu của các hội chuyên môn, thay vì video ngắn.
- Lưu sẵn số 111 và 113 trong điện thoại. Hy vọng không cần, nhưng nên có.
Câu hỏi thường gặp
Rối loạn nhân cách ái kỷ là gì?
Đây là một chẩn đoán trong sổ tay DSM-5, chỉ những khuôn mẫu suy nghĩ và hành vi quanh bản ngã kéo dài, xuất hiện ở nhiều mặt đời sống và gây khổ sở hoặc suy giảm rõ rệt. Chỉ bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng mới chẩn đoán được, qua thăm khám trực tiếp.
Có thể tự biết người yêu, người thân có bị ái kỷ không?
Không nên tự kết luận. Nét ái kỷ ai cũng có ở mức nào đó, còn rối loạn cần đánh giá chuyên môn dài hạn. Điều làm được là mô tả hành vi cụ thể đang làm mình khổ và nói chuyện về hành vi đó.
Nét ái kỷ khác rối loạn nhân cách ái kỷ ở đâu?
Nét ái kỷ là một chiều tính cách có ở mọi người, không nhất thiết gây hại. Rối loạn là khi khuôn mẫu ấy cứng nhắc, kéo dài từ tuổi trưởng thành sớm, xuất hiện ở nhiều hoàn cảnh và gây suy giảm rõ rệt.
Vì sao bác sĩ tâm thần không nhận xét về người nổi tiếng?
Từ năm 1973, Hội Tâm thần học Hoa Kỳ có quy tắc đạo đức cấm bác sĩ đưa ý kiến chuyên môn về người họ chưa thăm khám và chưa được đồng ý. Nhận xét từ xa dễ sai và có thể gây hại cho người bị nhắc tới.
Bị người thân đối xử tệ thì nên làm gì?
Nếu có bạo hành, đe doạ hay bị kiểm soát, ưu tiên là an toàn: tìm nhà tâm lý hoặc tổ chức hỗ trợ, gọi 113 khi nguy hiểm tức thời, gọi 111 nếu có trẻ em bị bạo lực hoặc xâm hại. Việc đoán xem người kia có rối loạn gì không giúp bảo vệ mình.