Ái kỷ là xu hướng coi mình là trung tâm, cần được ngưỡng mộ và khó đặt mình vào chỗ người khác. Chữ này đi ra từ thần thoại Hy Lạp về chàng Narcissus mê chính bóng mình dưới nước, rồi được giới tâm lý học mượn từ cuối thế kỷ 19. Ngày nay tâm lý học coi ái kỷ là một nét tính cách ai cũng có ở mức nào đó, chỉ ở mức rất nặng và gây hại kéo dài mới thành rối loạn cần bác sĩ chẩn đoán.
Ái kỷ nghĩa là gì trong tiếng Việt
"Ái kỷ" là từ Hán Việt: ái là yêu, kỷ là mình. Ghép lại là "yêu mình". Nghe thì hiền, vì ai chẳng cần thương lấy bản thân. Nhưng trong cách dùng hiện nay, chữ này dịch từ narcissism của tiếng Anh, nên nó mang thêm sắc thái: yêu mình tới mức người khác chỉ còn là tấm gương phản chiếu mình.
Cần tách ái kỷ khỏi chữ "ích kỷ" mà người Việt quen dùng. Ích kỷ nói về cách chia phần: giữ lợi về mình, để thiệt cho người. Ái kỷ nói về cách nhìn bản thân: cần được khen, cần hơn người, khó chịu khi không được chú ý. Một người có thể rất rộng rãi về tiền bạc mà vẫn cần mọi câu chuyện quay về mình. Ngược lại, một người khép nép, ít nói vẫn có thể giữ khư khư phần hơn. Hai chữ hay đi cùng nhau trong đời thường, nhưng không phải một.
Narcissus trong thần thoại: câu chuyện gốc
Bản kể nổi tiếng nhất nằm trong tập thơ Biến hình (Metamorphoses) của nhà thơ La Mã Ovid, viết khoảng đầu Công nguyên. Narcissus là chàng trai đẹp tới mức nhiều người đem lòng yêu, nhưng chàng lạnh nhạt với tất cả. Nữ thần núi Echo, vốn bị phạt chỉ được nhắc lại mấy chữ cuối của người khác, cũng bị chàng gạt đi. Echo héo mòn tới chỉ còn lại tiếng vọng.
Để trừng phạt, các thần cho Narcissus cúi xuống một dòng suối trong và thấy bóng mình. Chàng đem lòng yêu cái bóng, không nhận ra đó là chính mình, hoặc nhận ra mà vẫn không dứt ra được. Chàng nằm bên bờ nước tới khi kiệt sức. Nơi chàng nằm mọc lên một bông hoa, mà người châu Âu gọi là hoa narcissus, tức họ hoa thuỷ tiên.
Câu chuyện đáng nhớ ở hai chi tiết. Thứ nhất, Narcissus không ác: chàng không lừa ai, không cướp gì của ai. Cái hại nằm ở chỗ chàng không nhìn thấy người khác, kể cả người yêu mình. Thứ hai, cái chàng yêu là hình ảnh của mình chứ không phải con người thật của mình. Hai chi tiết này về sau thành hạt nhân trong cách các nhà tâm lý mô tả ái kỷ.
Từ thần thoại sang tâm lý học: các mốc chính
Chữ narcissism vào ngôn ngữ chuyên môn qua mấy bước, mỗi bước thêm một lớp nghĩa.
| Mốc | Người / tài liệu | Đóng góp |
|---|---|---|
| Khoảng đầu Công nguyên | Ovid, Biến hình | Kể lại thần thoại Narcissus và Echo theo bản được biết nhiều nhất |
| Cuối thập niên 1890 | Havelock Ellis, Paul Näcke | Dùng hình ảnh Narcissus để gọi tên sự say mê chính mình; Näcke được ghi nhận là người đưa ra thuật ngữ |
| 1914 | Sigmund Freud, Bàn về ái kỷ | Cho rằng có một mức ái kỷ bình thường, cần cho sự phát triển, và một mức lệch lạc |
| Thập niên 1970 | Heinz Kohut, Otto Kernberg | Hai cách giải thích lâm sàng khác nhau về nhân cách ái kỷ, đến nay vẫn được bàn |
| 1979 | Robert Raskin và Calvin Hall | Công bố bảng hỏi NPI, mở đường đo ái kỷ như một nét tính cách ở người bình thường |
| 1980 | DSM-III của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ | Lần đầu đưa rối loạn nhân cách ái kỷ vào sổ tay chẩn đoán |
Điểm rẽ quan trọng nhất là bước cuối thập niên 1970. Trước đó, ái kỷ chủ yếu là chuyện của phòng khám. Từ khi có bảng hỏi đo được ở sinh viên, nhân viên văn phòng, người bình thường, các nhà tâm lý xã hội bắt đầu coi ái kỷ là một nét tính cách có cao có thấp, giống như tính hướng ngoại hay tính cẩn thận. Hầu hết những gì báo chí đăng về "người ái kỷ" ngày nay là đang nói về nét tính cách này, không phải về bệnh.
Ái kỷ như một nét tính cách: ai cũng có một ít
Nếu xếp mọi người lên một thước đo, đa số nằm quanh khúc giữa. Ai cũng muốn được công nhận, ai cũng thấy vui khi được khen trước đám đông, ai cũng có lúc kể chuyện mình nhiều hơn nghe người khác. Mức ái kỷ vừa phải thậm chí giúp ích: dám nhận việc khó, dám đứng lên phát biểu, không gục ngay sau một lần bị chê.
Nét này trở thành vấn đề khi nó cao, cứng và lặp lại ở nhiều hoàn cảnh. Các nghiên cứu thường mô tả mấy nhóm hành vi đi kèm mức cao:
- Cần được ngưỡng mộ thường xuyên, buồn bực hoặc nổi nóng khi không được chú ý.
- Tin mình đặc biệt hơn người, xứng đáng được đối xử khác.
- Khó nhìn sự việc từ phía người khác, nhất là khi người khác đang cần mình.
- Phản ứng mạnh với lời phê bình, dù nhỏ.
Mấy dòng trên tả hành vi, không phải để đem ra soi người quen. Ai cũng từng có một vài hành vi như vậy trong một tuần mệt mỏi. Thước đo nằm ở chỗ nó kéo dài bao lâu, xảy ra ở bao nhiêu mối quan hệ, và gây hại tới đâu.
Các nhà nghiên cứu cũng xếp ái kỷ cùng hai nét khác là tính mưu mô kiểu Machiavelli và tính thiếu đồng cảm thành "bộ ba bóng tối". Chủ đề đó thuộc về tâm lý học nhân cách chuyên sâu hơn, ở đây chỉ nhắc để người đọc biết nó có tồn tại.
Ái kỷ khác rối loạn nhân cách ái kỷ
Đây là chỗ hay nhầm nhất. Rối loạn nhân cách ái kỷ là một chẩn đoán trong sổ tay DSM-5 của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ. Nó chỉ được đặt khi những khuôn mẫu suy nghĩ và hành vi kéo dài từ tuổi trưởng thành sớm, xuất hiện ở nhiều mặt của đời sống, gây khổ sở hoặc suy giảm rõ rệt trong công việc và quan hệ. Người chẩn đoán phải là bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng, qua thăm khám và phỏng vấn, không qua một bài trắc nghiệm trên mạng.
Tỷ lệ rối loạn này trong dân số được các nghiên cứu ước tính rất khác nhau, tuỳ cách lấy mẫu và cách đo, nên không có một con số chắc chắn để đem ra dùng. Điều chắc chắn hơn là: người có nét ái kỷ cao trên thước đo tính cách thì nhiều, còn người đủ tiêu chuẩn rối loạn thì ít hơn hẳn. Gọi một người quen là "bị ái kỷ" vì họ hay đăng ảnh hay khoe con, là trộn hai chuyện khác nhau làm một.
Hệ thống phân loại ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, có hiệu lực từ năm 2022, còn đi xa hơn: không giữ các loại rối loạn nhân cách riêng như trước, mà đánh giá rối loạn nhân cách theo mức độ nặng và theo các nét nổi trội. Điều này cho thấy giới chuyên môn ngày càng nhìn nhân cách như một dải liên tục chứ không phải những chiếc hộp có dán nhãn.
Vì sao chữ "ái kỷ" bỗng phổ biến
Khoảng mười lăm năm gần đây, chữ ái kỷ xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội tiếng Việt, thường đi kèm các bài kiểu "dấu hiệu nhận biết". Có vài lý do dễ thấy.
- Nó cho một cái tên cho những trải nghiệm khó chịu: bị phớt lờ, bị giành phần nói, bị coi nhẹ. Có tên gọi giúp người ta thấy mình không tưởng tượng ra chuyện đó.
- Nó tiện để kể chuyện. Một nhãn ngắn gọn thay cho cả đoạn mô tả dài.
- Nó gắn với mạng xã hội, nơi ảnh tự chụp, đăng thành tích và đếm lượt thích làm mọi người nghĩ nhiều hơn về chuyện "được nhìn thấy".
Mặt trái là chữ này bị dùng như một lời mắng. Khi gọi ai đó là ái kỷ, câu chuyện dừng lại ở cái nhãn, không còn ai hỏi tiếp hành vi cụ thể là gì, xảy ra lúc nào, và hai bên có thể làm gì khác. Một câu nói như "Anh nói hết bữa cơm mà không hỏi em câu nào" mở ra được cuộc nói chuyện. Câu "Anh ái kỷ" thì đóng nó lại.
Bảng phân biệt nhanh: các chữ hay bị dùng lẫn
| Chữ | Nói về điều gì | Ví dụ hành vi |
|---|---|---|
| Ích kỷ | Chia phần, lợi ích | Lấy miếng ngon nhất trong mâm mà không để ý người khác chưa ăn |
| Ái kỷ (nét tính cách) | Cách nhìn bản thân, nhu cầu được ngưỡng mộ | Kéo mọi câu chuyện trong nhóm bạn về thành tích của mình |
| Tự tin | Niềm tin vào khả năng làm được việc | Nhận thuyết trình dù hơi run, vì biết mình đã chuẩn bị |
| Tự trọng | Cảm giác mình có giá trị, đáng được tôn trọng | Không chấp nhận bị nói nặng lời trước đám đông |
| Rối loạn nhân cách ái kỷ | Chẩn đoán y khoa, chỉ chuyên gia mới đặt | Không đem ra suy từ vài hành vi đơn lẻ |
Áp dụng được ngay
Hiểu ái kỷ cho đúng thì có ích cho chính mình trước, sau mới là để hiểu người khác. Mấy việc nhỏ có thể làm thử trong tuần này:
- Đếm câu hỏi trong một bữa ăn. Sau một buổi gặp bạn, nhớ lại xem mình đã hỏi người kia bao nhiêu câu về chuyện của họ, và kể bao nhiêu chuyện của mình. Không cần chấm điểm, chỉ cần để ý.
- Thay nhãn bằng hành vi. Lần tới định nói "người đó ái kỷ", thử viết ra một câu mô tả việc họ làm: lúc nào, ở đâu, làm gì. Câu mô tả thường dịu hơn và đúng hơn.
- Nghe một lời chê mà chưa vội cãi. Khi bị góp ý, đợi vài giây, hỏi lại "ý anh là chỗ nào?" trước khi giải thích. Phản ứng mạnh với lời chê là nét ai cũng có, và luyện được.
- Đọc bản gốc câu chuyện. Đoạn Narcissus và Echo trong Biến hình của Ovid có bản dịch tiếng Việt và nhiều bản tiếng Anh; đọc trọn sẽ thấy câu chuyện nhiều lớp hơn hình ảnh "chàng trai soi gương" quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Ái kỷ là gì?
Ái kỷ là xu hướng coi mình là trung tâm, cần được ngưỡng mộ và khó nhìn sự việc từ phía người khác. Trong tâm lý học, đây là một nét tính cách có cao có thấp ở mọi người. Chỉ khi rất nặng, kéo dài và gây hại rõ mới có thể là rối loạn nhân cách, do chuyên gia chẩn đoán.
Ái kỷ và ích kỷ khác nhau thế nào?
Ích kỷ nói về chuyện chia phần, giữ lợi về mình. Ái kỷ nói về cách nhìn bản thân và nhu cầu được chú ý, được khen. Một người có thể hào phóng mà vẫn cần mọi câu chuyện xoay quanh mình, nên hai chữ không đồng nghĩa.
Chữ narcissism bắt nguồn từ đâu?
Từ thần thoại Hy Lạp về chàng Narcissus yêu bóng mình dưới nước, được Ovid kể trong tập thơ Biến hình. Cuối thế kỷ 19, Havelock Ellis và Paul Näcke dùng hình ảnh này để đặt tên trong y học, rồi Freud viết tiểu luận Bàn về ái kỷ năm 1914.
Ai cũng có một chút ái kỷ phải không?
Đúng. Muốn được công nhận và vui khi được khen là bình thường, thậm chí một mức vừa phải giúp người ta dám thử việc khó. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nhu cầu này cao, cứng nhắc và làm tổn hại các mối quan hệ trong thời gian dài.
Có nên dùng bài trắc nghiệm trên mạng để biết ai đó ái kỷ không?
Không nên. Các bảng hỏi trong nghiên cứu dùng để so sánh nhóm người, không dùng để chẩn đoán một cá nhân. Chẩn đoán rối loạn nhân cách cần bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng thăm khám trực tiếp.