Tâm lý học phân biệt hai gương mặt của ái kỷ: ái kỷ phô trương (grandiose) ồn ào, tự tin, thích làm trung tâm, và ái kỷ dễ tổn thương (vulnerable) lặng lẽ, nhạy cảm, hay thấy mình bị đối xử bất công. Hai kiểu chung một lõi là coi mình là tâm điểm và cần được công nhận, nhưng khác nhau ở bề mặt, ở cảm xúc đi kèm và ở cách phản ứng khi bị chạm vào.
Từ đâu có cách chia hai kiểu
Ngay từ thập niên 1970, hai nhà phân tâm học Heinz Kohut và Otto Kernberg đã mô tả những bệnh nhân ái kỷ rất khác nhau: có người kiêu ngạo, lấn át; có người rụt rè, dễ xấu hổ nhưng bên trong ôm những mong đợi lớn. Nhưng phải tới năm 1991, nhà tâm lý học Paul Wink mới dùng số liệu để chứng minh điều đó. Trong bài báo có tên "Hai gương mặt của ái kỷ" đăng trên Journal of Personality and Social Psychology, Wink phân tích nhiều thang đo ái kỷ cùng lúc và thấy chúng tách thành hai nhóm gần như không liên quan với nhau.
Từ đó, nhiều công cụ đo riêng cho kiểu dễ tổn thương ra đời, ví dụ thang Hypersensitive Narcissism Scale của Hendin và Cheek (1997) hay bảng Pathological Narcissism Inventory của Pincus và cộng sự (2009). Cách chia hai kiểu nay được dùng rộng rãi, dù các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn về việc nên gọi là hai kiểu, hai mặt, hay hai trạng thái mà một người có thể chuyển qua lại.
So sánh hai gương mặt
| Khía cạnh | Ái kỷ phô trương | Ái kỷ dễ tổn thương |
|---|---|---|
| Bề ngoài | Tự tin, nói nhiều, thích được chú ý | Kín đáo, ngại ngùng, có khi khép kín |
| Cảm xúc thường gặp | Hài lòng với mình, ít lo âu | Lo âu, xấu hổ, dễ buồn, dễ tủi thân |
| Niềm tin ngầm | Mình giỏi hơn người | Mình xứng đáng hơn những gì đang nhận |
| Khi bị chê | Bác bỏ, phản công, coi thường người chê | Tổn thương sâu, nghĩ mãi, có khi rút lui hoặc giận ngầm |
| Với người khác | Lấn át, giành phần nói | Hay thấy bị bỏ rơi, bị coi nhẹ, khó tin người |
| Tự trọng đo được | Thường trung bình tới cao | Thường thấp |
Điểm chung giữa hai cột là chữ "xứng đáng". Cả hai kiểu đều mang cảm giác mình nên được đối xử đặc biệt. Kiểu phô trương đòi điều đó ra mặt. Kiểu dễ tổn thương thì chờ người khác tự hiểu, và khi không ai hiểu, thấy mình là nạn nhân.
Gương mặt thứ nhất: phô trương
Đây là hình ảnh quen thuộc trong phim ảnh: người bước vào phòng là muốn mọi ánh nhìn quay về mình. Thử hình dung một ví dụ giả định trong nhóm Zalo của lớp đại học cũ. Hùng gần như trả lời mọi tin nhắn bằng một câu chuyện về mình: ai khoe con đỗ trường tốt, Hùng kể chuyện mình được thưởng; ai rủ họp lớp, Hùng chọn quán và giờ theo lịch của mình.
Điều thú vị là những người có nét phô trương cao thường được thích ngay từ lần gặp đầu. Một loạt nghiên cứu về ấn tượng ban đầu, trong đó có nghiên cứu của Mitja Back và cộng sự năm 2010, cho thấy họ được đánh giá là thú vị, tự tin, ăn mặc chỉn chu. Nhưng nhiều nghiên cứu theo dõi nhóm qua nhiều tuần lại cho thấy thiện cảm này giảm dần khi người khác quen hơn và thấy rõ thói giành phần, ít lắng nghe. Ở đây có một bài học đời thường: ấn tượng đầu là thông tin, nhưng chưa phải toàn bộ.
Gương mặt thứ hai: dễ tổn thương
Kiểu này khó nhận ra hơn, vì nó không ồn ào. Thử hình dung Trang, đồng nghiệp ít nói. Trang làm việc tốt nhưng khi sếp khen người khác, Trang buồn cả ngày, nghĩ rằng công sức của mình bị lờ đi. Trang ít khi nói ra, nhưng thái độ lạnh hẳn với người được khen. Khi được góp ý, Trang nghe như bị xúc phạm, và có thể nhắc lại câu góp ý ấy nhiều tháng sau.
Người có nét dễ tổn thương cao thường tự khổ nhiều hơn là làm khổ người khác. Nghiên cứu cho thấy kiểu này liên quan tới lo âu, trầm cảm và cảm giác cô đơn nhiều hơn kiểu phô trương. Đây là lý do nhiều nhà tâm lý cảnh báo: hình ảnh "kẻ ái kỷ" thích làm trung tâm khiến người ta bỏ qua những ai đang vật lộn với kiểu ái kỷ lặng lẽ, vốn đau đớn nhiều hơn.
Cần lưu ý: dễ tủi thân, nhạy cảm với lời chê không tự nó là ái kỷ. Rất nhiều người nhạy cảm mà vẫn quan tâm sâu tới người khác. Nét ái kỷ dễ tổn thương được nhận ra khi sự nhạy cảm đi kèm với cảm giác xứng đáng được hơn và khó thấy được nhu cầu của người kia.
Một người có thể đổi qua lại không
Các nhà lâm sàng mô tả nhiều trường hợp một người dao động giữa hai trạng thái: lúc mọi việc thuận lợi thì tự tin, lấn át; lúc gặp thất bại hoặc bị phê bình thì sụp xuống, xấu hổ, giận ngầm. Một số nghiên cứu đo theo ngày cũng ghi nhận sự dao động này. Tuy vậy, mức độ phổ biến của nó ở người bình thường vẫn đang được nghiên cứu tiếp, chưa có kết luận chắc chắn.
Điều có thể nói chắc hơn: cả hai kiểu đều xoay quanh một bản ngã cần được giữ gìn liên tục. Khi được ngưỡng mộ, bản ngã phồng lên. Khi bị chạm vào, nó co lại và đau. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở chỗ người đó quen phản ứng bằng cách lấn ra ngoài hay thu vào trong.
Vì sao phân biệt hai kiểu lại có ích
Với chính mình
Nhiều người đọc các bài về ái kỷ và thấy mình chẳng giống chút nào, vì mình đâu có khoe khoang. Nhưng khi đọc mô tả kiểu dễ tổn thương, có người giật mình: hay tủi thân khi người khác được chú ý, hay thấy mình bị đối xử không công bằng, khó vui cho người khác. Nhận ra điều này không phải để tự dán nhãn, mà để biết chỗ nào trong mình đang làm mình khổ.
Với người khác
Người ồn ào chưa chắc là người khó sống cùng nhất. Người kín đáo chưa chắc là người không có nhu cầu được ngưỡng mộ. Phân biệt hai kiểu giúp ta bớt đánh giá người qua bề ngoài, và phản ứng hợp hơn: với người dễ lấn át, cần ranh giới rõ; với người dễ tổn thương, cách góp ý nhẹ nhàng, cụ thể và có thời gian riêng tư thường hiệu quả hơn.
Áp dụng được ngay
- Ghi lại một lần tủi thân trong tuần. Viết ngắn: chuyện gì xảy ra, mình nghĩ người khác "lẽ ra phải" làm gì. Đọc lại câu "lẽ ra phải" xem đó là mong đợi hợp lý hay mong đợi mình được đặc biệt.
- Đừng đánh giá người qua buổi gặp đầu. Với người mới quen gây ấn tượng mạnh, chờ vài lần gặp nữa trước khi kết luận họ dễ chịu hay khó chịu.
- Góp ý riêng, góp ý cụ thể. Với đồng nghiệp hay người thân dễ chạm lòng, nói riêng thay vì trước nhóm, nói về một việc cụ thể thay vì về con người.
- Chúc mừng người khác bằng một câu cụ thể. Khó vui cho người khác là chỗ hai kiểu ái kỷ gặp nhau. Tập nói một câu chúc mừng có chi tiết ("bài thuyết trình phần số liệu của chị rõ lắm") là cách luyện ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Ái kỷ dễ tổn thương là gì?
Đây là kiểu ái kỷ có bề ngoài kín đáo, nhạy cảm, hay lo âu và xấu hổ, nhưng bên trong mang cảm giác mình xứng đáng được hơn và dễ thấy mình bị đối xử bất công. Kiểu này thường đi với tự trọng thấp và khiến chính người đó khổ nhiều.
Ái kỷ phô trương và dễ tổn thương khác nhau thế nào?
Kiểu phô trương tự tin, thích làm trung tâm và phản công khi bị chê. Kiểu dễ tổn thương rụt rè, dễ tủi thân và rút lui hoặc giận ngầm khi bị chê. Cả hai chung một lõi là cần được công nhận và thấy mình xứng đáng được đối xử đặc biệt.
Ai là người chứng minh có hai kiểu ái kỷ?
Nhà tâm lý học Paul Wink công bố năm 1991 bài "Hai gương mặt của ái kỷ", phân tích nhiều thang đo và thấy chúng tách thành hai nhóm gần như độc lập. Trước đó, Kohut và Kernberg đã mô tả những ca lâm sàng khác nhau từ thập niên 1970.
Người nhạy cảm, hay tủi thân có phải là ái kỷ không?
Không nhất thiết. Nhạy cảm là nét rất phổ biến và nhiều người nhạy cảm quan tâm sâu tới người khác. Chỉ khi sự nhạy cảm đi kèm cảm giác xứng đáng hơn người và khó thấy nhu cầu của người kia thì mới gần với ái kỷ dễ tổn thương.
Vì sao người ái kỷ phô trương thường được thích lúc đầu?
Các nghiên cứu về ấn tượng ban đầu cho thấy họ tỏ ra tự tin, thú vị và chỉn chu nên dễ được cảm tình. Nhưng khi tiếp xúc lâu hơn, thói lấn át và ít lắng nghe lộ rõ, thiện cảm thường giảm dần.