Tự tin, tự trọng, tự cao và ái kỷ không phải bốn ô tách biệt mà là những điểm khác nhau trên cùng một dải cách nhìn bản thân. Điểm khác cốt lõi: tự trọng là thấy mình có giá trị, còn ái kỷ là thấy mình hơn người. Nghiên cứu cho thấy hai thứ này chỉ liên quan với nhau ở mức vừa phải, và có thể nuôi từ những cách đối xử rất khác nhau.
Bốn chữ, bốn câu hỏi khác nhau
Muốn phân biệt, nên hỏi mỗi chữ đang trả lời câu hỏi nào về bản thân.
- Tự tin trả lời câu "Mình có làm được việc này không?". Nó gắn với một việc cụ thể: tự tin nấu cỗ, tự tin lái xe đường đèo, chưa chắc đã tự tin nói trước hội trường.
- Tự trọng (lòng tự trọng, self-esteem) trả lời câu "Mình có đáng giá không?". Đây là cảm giác chung về giá trị bản thân, ít phụ thuộc vào từng việc.
- Tự cao (tự phụ, kiêu) trả lời câu "Mình có hơn người không?" và câu trả lời thường là có, kèm thái độ coi nhẹ người khác.
- Ái kỷ là cả một cụm: thấy mình hơn người, cần được ngưỡng mộ, và giá trị bản thân lên xuống theo sự ngưỡng mộ ấy.
Người Việt có sẵn nhiều chữ cho các sắc thái này: tự tôn, tự ái, tự mãn, tự đắc, kiêu căng, ngạo mạn. "Tự ái" đáng chú ý vì nghĩa thường dùng của nó, dễ bị chạm lòng và dỗi, lại gần với mặt "dễ tổn thương" của ái kỷ hơn là với tự trọng.
Tự trọng và ái kỷ: nghiên cứu nói gì
Nhiều người nghĩ ái kỷ chỉ là tự trọng bị đẩy lên quá cao. Nghiên cứu không ủng hộ cách nghĩ đó. Khi đo cả hai ở cùng một nhóm người, các nhà tâm lý thấy chúng có liên quan, nhưng không nhiều: có người tự trọng cao mà ái kỷ thấp, có người ái kỷ khá cao mà tự trọng chỉ trung bình.
Nhà tâm lý học người Hà Lan Eddie Brummelman và các cộng sự đã tổng hợp sự khác biệt này trong một bài tổng quan năm 2016. Ý chính có thể tóm lại như sau:
| Tự trọng cao | Ái kỷ cao | |
|---|---|---|
| Cảm giác trung tâm | Mình đủ tốt, có giá trị như mọi người | Mình đặc biệt, giỏi hơn người khác |
| Nhìn người khác | Ngang hàng | Thấp hơn, hoặc là khán giả |
| Cần gì từ người khác | Gắn bó, quan hệ ấm áp | Sự ngưỡng mộ, vị thế |
| Khi bị chê | Buồn nhưng không thấy giá trị bản thân sụp đổ | Dễ nổi nóng hoặc phủ nhận |
Cùng nhóm này có một nghiên cứu theo dõi trẻ em ở Hà Lan, công bố năm 2015 trên tạp chí PNAS. Kết quả: trẻ có cha mẹ hay đánh giá con cao quá mức (tin con giỏi hơn trẻ khác, xứng đáng được hơn) có xu hướng ái kỷ tăng theo thời gian. Còn trẻ có cha mẹ ấm áp, dành thời gian, bày tỏ thương yêu, thì có tự trọng cao hơn về sau. Nói gọn: "con là nhất" nuôi ái kỷ, "con được thương" nuôi tự trọng. Đây là một nghiên cứu, cần thêm nhiều nghiên cứu khác để chắc, nhưng nó cho thấy hai thứ có gốc khác nhau.
Vì sao gọi là một dải chứ không phải bốn ô
Thử hình dung một ví dụ giả định. Minh là kỹ sư trẻ, được giao trình bày dự án trước khách hàng.
- Minh tin mình nắm kỹ số liệu, nên nhận lời: đó là tự tin.
- Buổi trình bày có chỗ hỏng, Minh tiếc nhưng không thấy mình là đồ bỏ đi: đó là tự trọng vững.
- Nếu Minh nghĩ "khách hỏi câu đó là vì họ không đủ trình hiểu", thì Minh đang trượt sang tự cao.
- Nếu cả tuần sau Minh chỉ kể lại phần mình làm tốt, khó chịu khi đồng nghiệp được khen, và thấy tổn thương sâu sắc vì một câu góp ý, đó là những hành vi gần với ái kỷ.
Cùng một người, trong cùng một tuần, có thể đi qua nhiều điểm trên dải đó. Mức độ thay đổi theo mệt mỏi, theo áp lực, theo người đối diện. Đây là lý do các nhà tâm lý ngày nay đo nét tính cách bằng điểm liên tục chứ không xếp người vào hộp. Và cũng là lý do không nên rút ra kết luận về một người từ một buổi họp.
Tự tin quá mức có phải ái kỷ không
Không hẳn. Tự tin quá mức, tức đánh giá khả năng của mình cao hơn thực tế, là một hiện tượng rất phổ biến. Nhiều khảo sát cho thấy phần đông người lái xe tự xếp mình trên mức trung bình, một điều không thể đúng với tất cả. Hiện tượng này được gọi là "hiệu ứng trên trung bình" và xuất hiện ở người có ái kỷ cao lẫn thấp.
Chỗ khác nằm ở động cơ. Người tự tin quá mức thường chỉ đoán sai. Người ái kỷ cao cần cái hình ảnh "mình giỏi" để giữ thăng bằng, nên khi thực tế chứng minh ngược lại, họ dễ đổ lỗi ra ngoài hơn là sửa lại đánh giá. Một bên sửa được bằng thông tin, bên kia thường cần nhiều hơn thế.
Hiệu ứng Dunning–Kruger, công bố năm 1999, hay được đem ra để nói "người dốt hay tự tin". Thực tế các nhà nghiên cứu sau này còn tranh luận về mức độ của hiệu ứng, một phần có thể do cách xử lý số liệu. Nên dùng nó thận trọng, không như một quy luật chắc chắn.
Tự trọng thấp có che dưới vẻ tự cao không
Đây là một ý rất phổ biến: người hay khoe khoang, tỏ ra hơn người, thực ra bên trong tự ti. Ý này có một phần đúng và một phần chưa được chứng minh.
Phần đúng: có một kiểu ái kỷ mà các nhà tâm lý gọi là ái kỷ dễ tổn thương, đi kèm tự trọng thấp, lo âu và nhạy cảm với lời chê. Phần chưa chắc: với kiểu ái kỷ phô trương, nhiều nghiên cứu cố tìm "sự tự ti ẩn bên dưới" bằng các phép đo gián tiếp nhưng kết quả không nhất quán. Nói cách khác, không phải ai khoe khoang cũng đang che giấu nỗi tự ti; có người thật sự nghĩ mình giỏi hơn người.
Biết điều này giúp tránh hai cái bẫy. Bẫy thứ nhất là thương hại một cách bề trên ("chắc nó tự ti lắm"). Bẫy thứ hai là coi mọi biểu hiện tự tin là che đậy. Tốt hơn là nhìn hành vi cụ thể và tác động của nó.
Văn hoá Việt và chuyện "biết mình biết người"
Văn hoá Việt khen sự khiêm tốn và dè chừng sự khoe. "Hữu xạ tự nhiên hương" (có xạ hương thì tự khắc thơm) là lời khuyên để tài năng tự lên tiếng. "Thùng rỗng kêu to" thì chế người ít mà nói nhiều. Những câu này giúp kiềm chế bản ngã, nhưng cũng có mặt trái: nhiều người lớn lên với thói quen hạ mình tới mức không dám nhận lời khen, không dám nói "phần này em làm".
Khiêm tốn lành mạnh không phải là tự hạ thấp. Các nhà tâm lý mô tả khiêm tốn như việc nhìn đúng điểm mạnh và điểm yếu của mình, và không cần hơn người để thấy mình ổn. Theo nghĩa đó, khiêm tốn thật gần với tự trọng vững hơn là với tự ti.
Áp dụng được ngay
- Tách hai câu hỏi. Khi thấy chênh vênh sau một việc hỏng, hỏi riêng "mình làm việc này thế nào?" và "mình có giá trị không?". Câu đầu có thể là "chưa tốt"; câu sau không phụ thuộc vào câu đầu.
- Nhận một lời khen trọn vẹn. Lần tới được khen, thử chỉ nói "cảm ơn, em cũng thấy vui vì phần đó" thay vì gạt đi. Nhận khen đàng hoàng không phải là tự cao.
- Để ý cảm giác khi người khác được khen. Nếu thấy hơi khó chịu, đó là phản ứng bình thường. Chỉ cần nhận ra nó, rồi chúc mừng người kia bằng một câu cụ thể.
- Với con nhỏ, khen việc làm chứ đừng so sánh. "Con xếp được cái tháp cao quá" khác với "con giỏi hơn tất cả các bạn".
Câu hỏi thường gặp
Tự trọng và ái kỷ khác nhau thế nào?
Tự trọng là cảm giác mình có giá trị như mọi người. Ái kỷ là cảm giác mình hơn người và cần được ngưỡng mộ. Nghiên cứu cho thấy hai thứ chỉ liên quan ở mức vừa phải, có người tự trọng cao mà ái kỷ thấp.
Tự tin quá có phải là ái kỷ không?
Không hẳn. Đánh giá khả năng của mình cao hơn thực tế là chuyện rất phổ biến. Khác biệt nằm ở chỗ người tự tin quá mức thường sửa được khi có thông tin mới, còn ái kỷ gắn với nhu cầu giữ hình ảnh "mình giỏi" nên khó sửa hơn.
Người hay khoe khoang có phải đang tự ti không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Có một kiểu ái kỷ đi kèm tự trọng thấp và dễ tổn thương, nhưng với kiểu phô trương, nghiên cứu chưa chứng minh được rằng luôn có sự tự ti ẩn bên dưới. Nên nhìn hành vi cụ thể thay vì đoán lòng người.
Khen con nhiều có làm con ái kỷ không?
Một nghiên cứu ở Hà Lan năm 2015 cho thấy điều đáng chú ý là kiểu khen. Cha mẹ coi con giỏi hơn trẻ khác, xứng đáng được hơn, có liên quan tới ái kỷ tăng ở trẻ; còn sự ấm áp, quan tâm liên quan tới tự trọng cao. Khen nỗ lực và việc làm cụ thể an toàn hơn so sánh con với người khác.
Tự cao và tự trọng có phải một không?
Không. Tự trọng là giữ phẩm giá và tôn trọng bản thân, không cần hạ người khác. Tự cao là thấy mình hơn người và tỏ ra coi nhẹ người khác, gần với ái kỷ phô trương hơn.