Nhận giúp đỡ mà không thấy mình kém là điều khó hơn nhiều người nghĩ: nghiên cứu tâm lý học cho thấy sự giúp đỡ có thể vừa nâng đỡ vừa làm tổn thương lòng tự trọng của người nhận, tuỳ cách giúp và cách nhận. Nhận cho đàng hoàng nghĩa là nhận với lời cảm ơn cụ thể, không vội trả lại ngay, không tự hạ thấp mình, và tìm cách đóng góp lại theo khả năng khi có dịp. Người biết nhận cũng giúp quan hệ hai chiều bền hơn.
Vì sao nhận lại khó
Thử hình dung: Khánh vừa mất việc. Một người bạn cũ chuyển khoản cho Khánh một khoản kèm tin nhắn "cầm tạm mà lo cho con". Khánh vừa biết ơn, vừa thấy nóng mặt. Đêm đó Khánh trằn trọc: bạn có nghĩ mình thất bại không, bao giờ mình trả được, có phải từ giờ mình "thấp" hơn bạn một bậc?
Cảm xúc lẫn lộn ấy là chuyện bình thường. Tâm lý học xã hội đã nghiên cứu nó từ thập niên 1980, dưới tên gọi "phản ứng của người nhận viện trợ".
Giúp đỡ vừa nâng đỡ vừa đe doạ
Năm 1982, Jeffrey Fisher, Arie Nadler và Sheryle Whitcher-Alagna công bố một bài tổng quan trên tạp chí Psychological Bulletin về cách người nhận phản ứng với sự giúp đỡ. Họ đề xuất rằng mỗi lần được giúp đều có hai mặt:
- Mặt nâng đỡ: được quan tâm, có thêm nguồn lực, vấn đề được giải quyết.
- Mặt đe doạ: phải thừa nhận mình chưa đủ, mất một phần tự chủ, thấy mình ở vị trí thấp hơn người giúp.
Mặt nào nổi trội phụ thuộc vào hoàn cảnh. Theo tổng hợp của họ và các nghiên cứu sau, sự giúp đỡ dễ gây cảm giác bị đe doạ hơn khi: người giúp ngang hàng hoặc giống mình (bạn cùng lớp, đồng nghiệp cùng vị trí); việc được giúp là lĩnh vực mình coi trọng, gắn với năng lực bản thân; mình không có cơ hội đáp lại; và sự giúp đỡ đến khi mình không xin.
Điều này giải thích vì sao có người nhận tiền của cha mẹ thì bình thản, nhưng nhận góp ý chuyên môn của bạn cùng khoá thì khó chịu cả ngày.
Giúp để tự lập hay giúp để phụ thuộc
Arie Nadler, một trong những tác giả của bài tổng quan trên, sau đó phân biệt hai kiểu giúp:
| Giúp hướng tự lập | Giúp hướng phụ thuộc | |
|---|---|---|
| Cách giúp | Chỉ cách, cho công cụ, để người nhận tự làm phần cuối | Làm thay hoàn toàn, đưa ra lời giải sẵn |
| Người nhận cảm thấy | Có năng lực, được tin tưởng | Được việc nhưng dễ thấy mình kém |
| Dài hạn | Người nhận tự lo được nhiều hơn | Người nhận quay lại xin giúp lần sau |
Người nhận có thể chủ động chọn: khi nhờ, xin cách làm thay vì xin làm hộ, nếu điều đó phù hợp. Cách nhận này giữ được cả lợi ích lẫn lòng tự trọng.
Giúp đỡ "vô hình"
Một phát hiện thú vị của Niall Bolger và David Amarel (2007): trong các thí nghiệm với sinh viên đang chuẩn bị nói trước đám đông — một tình huống căng thẳng — sự hỗ trợ mà người nhận không nhận ra là hỗ trợ làm giảm căng thẳng hiệu quả hơn sự hỗ trợ lộ rõ. Ví dụ, người bên cạnh tự nhiên chia sẻ một mẹo mà không nói "để mình giúp cậu", thay vì ngồi xuống chỉ dẫn từng bước. Sự hỗ trợ lộ liễu đôi khi nhắc người nhận rằng mình đang cần giúp, tức là đang yếu.
Đây là bài học cho người giúp nhiều hơn người nhận. Nhưng người nhận cũng có thể dùng nó để hiểu mình: cảm giác khó chịu khi được giúp không có nghĩa là mình vô ơn, mà là phản ứng tự nhiên với một tín hiệu "mình đang yếu".
Nợ ân tình hay biết ơn
Khi được giúp, người ta có thể cảm thấy biết ơn, hoặc thấy mắc nợ, hoặc cả hai. Các nhà tâm lý học tách hai cảm giác này: biết ơn hướng về người giúp và thường kèm cảm xúc ấm áp; cảm giác mắc nợ thì nặng nề, khó chịu và thúc người ta trả cho xong. Nghiên cứu về chủ đề này cho thấy khi người giúp tỏ ra mong được đáp lại, người nhận thấy mắc nợ nhiều hơn và biết ơn ít hơn.
Chuyện ơn nghĩa và món nợ tình cảm theo góc đạo đức là một đề tài rộng. Ở đây chỉ cần giữ một ý: người nhận có thể tập để cảm giác biết ơn dẫn đường, thay vì để cảm giác mắc nợ chiếm hết.
Những cách nhận chưa khéo
- Từ chối thẳng thừng để giữ sĩ diện, dù mình đang thật sự cần. Người giúp thấy bị khước từ, mình thì thiệt.
- Trả lại ngay lập tức, như chuyển khoản trả bằng đúng số tiền hôm sau. Việc này biến món quà thành giao dịch và có thể làm người cho thấy hụt hẫng.
- Tự hạ thấp mình kiểu "mình vô dụng quá", "chẳng làm được gì". Người cho phải quay sang an ủi, cuộc giúp đỡ mất vui.
- Nhận rồi im lặng, không báo kết quả. Người cho không biết việc mình làm có ích không.
Nhận cho đàng hoàng
- Nói cảm ơn cụ thể — việc gì, giúp mình ra sao.
- Cho phép mình cần giúp. Ai cũng có lúc cần; nhận lúc này không định nghĩa con người mình.
- Đáp lại theo cách của mình, đúng lúc của mình. Không cần trả ngay, không cần trả đúng loại. Người giúp bạn chuyển nhà có thể nhận lại một bữa cơm, một lời giới thiệu công việc, một lần bạn ở bên khi họ gặp chuyện.
- Báo lại kết quả. "Nhờ khoản đó mà tháng này nhà mình qua được, giờ mình có việc mới rồi" là món quà lớn với người đã giúp.
- Khi chưa muốn nhận, nói rõ mà nhẹ nhàng, kèm lời cảm ơn vì đã nghĩ đến mình.
Áp dụng được ngay
- Lần tới có người mời, giúp hay tặng, thử chỉ nói "cảm ơn, mình rất quý" mà không từ chối theo phản xạ hay hứa trả ngay.
- Khi cần nhờ việc chuyên môn, xin cách làm thay vì xin làm hộ — giữ được cả việc lẫn cảm giác tự chủ.
- Nhắn lại cho một người đã giúp mình trong năm nay để kể việc đó đã đi đến đâu.
- Để ý cảm giác của mình khi được giúp: đó là biết ơn hay mắc nợ? Chỉ cần gọi đúng tên đã giúp nhẹ lòng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhận giúp đỡ lại thấy khó chịu?
Theo tổng quan của Fisher, Nadler và Whitcher-Alagna (1982), sự giúp đỡ vừa nâng đỡ vừa có thể đe doạ lòng tự trọng, vì người nhận phải thừa nhận mình chưa đủ. Cảm giác này mạnh hơn khi người giúp ngang hàng, việc được giúp gắn với năng lực bản thân, hoặc mình không có cơ hội đáp lại.
Làm sao nhận giúp đỡ mà không mất tự trọng?
Nói cảm ơn cụ thể, cho phép mình cần giúp, đáp lại theo khả năng khi có dịp chứ không vội trả ngay, và khi được thì xin cách làm thay vì xin làm hộ. Báo lại kết quả cho người giúp cũng giúp quan hệ cân bằng hơn.
Hỗ trợ vô hình là gì?
Đó là sự hỗ trợ mà người nhận không nhận ra là đang được hỗ trợ. Nghiên cứu của Bolger và Amarel (2007) cho thấy kiểu hỗ trợ này làm giảm căng thẳng hiệu quả hơn hỗ trợ lộ rõ, vì nó không nhắc người nhận rằng họ đang yếu.
Có nên trả lại ngay khi được giúp?
Thường không cần. Trả lại ngay bằng đúng giá trị biến món quà thành giao dịch và có thể làm người cho hụt hẫng. Đáp lại theo cách khác, vào lúc khác thường tự nhiên hơn.
Biết ơn và mắc nợ khác nhau thế nào?
Biết ơn là cảm xúc ấm áp hướng về người giúp. Mắc nợ là cảm giác nặng nề, thúc người ta trả cho xong. Khi người giúp tỏ ra mong được đáp lại, người nhận thường thấy mắc nợ nhiều hơn và biết ơn ít hơn.
