Lòng tự trọng (self-esteem) là cảm giác chung về giá trị của bản thân, và thang đo Rosenberg, công bố năm 1965, là công cụ đo nó được dùng nhiều nhất thế giới. Từ thập niên 1970–1980, nhiều nơi tin rằng cứ nâng tự trọng lên thì học giỏi hơn, sống tốt hơn; một bài tổng quan lớn năm 2003 cho thấy niềm tin ấy bị thổi phồng. Tự trọng có liên quan tới hạnh phúc, nhưng "tự tin lên" không phải là chìa khoá vạn năng.
Morris Rosenberg và thang đo mười câu
Morris Rosenberg là nhà xã hội học người Mỹ. Năm 1965, ông xuất bản cuốn Society and the Adolescent Self-Image (Xã hội và hình ảnh bản thân của thanh thiếu niên), dựa trên khảo sát hơn năm nghìn học sinh trung học ở bang New York. Trong cuốn sách, ông giới thiệu một thang đo ngắn gọn gồm mười câu về cách một người nhìn chính mình.
Cấu trúc thang đo rất đơn giản:
- Mười câu phát biểu về bản thân, như cảm thấy mình có những phẩm chất tốt, hay có lúc thấy mình vô dụng.
- Người trả lời chọn mức đồng ý trên bốn mức, từ rất đồng ý tới rất không đồng ý.
- Một nửa số câu được viết theo hướng tích cực, một nửa theo hướng tiêu cực, để tránh việc người ta cứ đánh "đồng ý" cho xong.
Sự ngắn gọn khiến thang đo này được dịch ra hàng chục thứ tiếng và dùng trong hàng nghìn nghiên cứu. Năm 2005, David Schmitt và Jüri Allik công bố một nghiên cứu dùng thang Rosenberg ở 53 quốc gia, cho thấy cấu trúc thang đo khá ổn định giữa các nền văn hoá, dù cách người ở mỗi nước trả lời các câu tiêu cực có khác nhau.
Cần lưu ý: thang đo này là công cụ nghiên cứu, dùng để so sánh nhóm và theo dõi xu hướng. Điểm của một người trên thang không phải là "chẩn đoán" và không nên dùng để kết luận ai đó có vấn đề.
Tự trọng đo được nói lên điều gì
Thang Rosenberg đo cái gọi là tự trọng toàn thể: không phải mình giỏi toán hay đẹp, mà cảm giác chung "mình là người có giá trị". Cảm giác này khá ổn định theo thời gian, nhưng vẫn đổi theo đời người. Nhiều nghiên cứu, trong đó có phân tích tổng hợp của Ulrich Orth, Ruth Yasemin Erol và Eva Luciano năm 2018, cho thấy tự trọng trung bình tăng từ tuổi thiếu niên lên tới tuổi trung niên, đạt cao nhất khoảng tuổi sáu mươi, rồi giảm dần ở tuổi già.
Tự trọng thấp kéo dài có liên quan tới nguy cơ trầm cảm về sau. Các nghiên cứu theo dõi lâu dài của Orth và Richard Robins cho thấy tự trọng thấp là một yếu tố dự báo trầm cảm, chứ không chỉ là hệ quả của nó. Đây là lý do việc quan tâm tới tự trọng là chuyện nghiêm túc, không phải chuyện "tự tin lên là xong".
Cơn sốt tự trọng
Từ khoảng cuối thập niên 1960, một phong trào lan rộng ở Mỹ: nhiều nhà giáo dục, sách tự lực và chương trình xã hội tin rằng tự trọng thấp là gốc rễ của nhiều vấn đề, từ học kém tới nghiện ngập, bạo lực. Nếu nâng được tự trọng, những vấn đề ấy sẽ giảm. Trường học dạy trẻ nhắc đi nhắc lại "mình là đặc biệt", giải thưởng được phát cho mọi học sinh, lời khen được rải đều bất kể kết quả.
Năm 2003, bốn nhà tâm lý Roy Baumeister, Jennifer Campbell, Joachim Krueger và Kathleen Vohs công bố một bài tổng quan dài trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest, rà soát hàng loạt nghiên cứu về tác dụng thật của tự trọng. Kết luận của họ khiến nhiều người bất ngờ.
| Niềm tin phổ biến | Bằng chứng theo bài tổng quan 2003 |
|---|---|
| Tự trọng cao làm học giỏi hơn | Liên hệ yếu; học tốt có thể làm tự trọng tăng hơn là ngược lại |
| Tự trọng cao làm làm việc tốt hơn | Không có bằng chứng thuyết phục |
| Tự trọng cao giúp quan hệ tốt hơn | Người tự trọng cao tự thấy mình được quý hơn, nhưng người khác đánh giá thì không khác mấy |
| Tự trọng thấp gây ra bạo lực | Không được ủng hộ; một số người hung hăng lại có bản ngã cao và dễ bị đe doạ |
| Tự trọng cao gắn với hạnh phúc | Có liên hệ rõ, và tự trọng cao giúp kiên trì hơn sau thất bại |
Bài tổng quan không nói tự trọng vô ích. Nó nói rằng tự trọng là hệ quả của việc sống tốt nhiều hơn là nguyên nhân, và việc cố bơm tự trọng bằng lời khen suông không đem lại những gì người ta hy vọng.
Khi lời khen suông phản tác dụng
Có mấy lý do khiến việc "nâng tự trọng" theo kiểu khen bừa không hiệu quả, thậm chí có hại:
- Lời khen không gắn với việc làm thì mất giá trị. Nếu ai cũng được giải, giải không còn nói lên điều gì.
- Khen người chứ không khen việc làm khiến trẻ ngại thử thách. Nghiên cứu của Claudia Mueller và Carol Dweck năm 1998 cho thấy trẻ được khen "con thông minh" sau một bài tập dễ bỏ cuộc nhanh hơn khi gặp bài khó, so với trẻ được khen vì đã cố gắng.
- Đề cao "mình đặc biệt" có thể nuôi cảm giác hơn người. Như bài về tự trọng và ái kỷ trong danh mục này đã nói, cảm giác mình có giá trị khác hẳn cảm giác mình hơn người.
Tự trọng ở Việt Nam: khiêm tốn và giữ thể diện
Người Việt có chữ "tự trọng" với nghĩa riêng, gần với giữ phẩm giá: không làm điều hèn, không cầu cạnh, biết xấu hổ khi sai. Nghĩa này khác một chút với self-esteem trong tâm lý học, vốn nói về cảm giác giá trị bản thân. Một người có thể rất giữ phẩm giá mà vẫn hay tự trách, thấy mình chưa đủ tốt.
Văn hoá đề cao khiêm tốn cũng khiến người ta ngại tự khen. Trong các nghiên cứu xuyên văn hoá, người ở nhiều nước Đông Á thường cho điểm tự trọng thấp hơn người Mỹ trên các thang đo tự báo cáo. Các nhà nghiên cứu còn bàn liệu đây là khác biệt thật hay chỉ là khác biệt trong cách trả lời: người khiêm tốn khó đánh "rất đồng ý" vào một câu tự khen. Điều này nhắc ta cẩn thận khi so sánh điểm số giữa các nước.
Vậy nuôi tự trọng thế nào cho đúng
Từ các nghiên cứu, có thể rút ra mấy hướng đáng tin hơn lời khuyên "tự tin lên":
- Làm được việc thật. Tự trọng bền nhất đến từ những việc mình làm được, dù nhỏ.
- Quan hệ ấm áp. Được thương, được tôn trọng trong gia đình và nhóm bạn nuôi cảm giác có giá trị hơn là được khen giỏi.
- Đối xử tử tế với chính mình khi thất bại. Đây là hướng nghiên cứu về thương mình của Kristin Neff, được bàn ở một bài khác trong danh mục này.
Áp dụng được ngay
- Ghi một việc nhỏ đã làm được mỗi ngày. Không cần lớn: sửa xong cái vòi nước, gọi được cuộc điện thoại khó.
- Khen việc làm, không khen con người. Với con, với đồng nghiệp: "phần tổng kết của em rõ ràng" thay vì "em giỏi quá".
- Nhận ra giọng tự chê. Khi thấy mình nghĩ "mình vô dụng", hỏi lại: nếu bạn thân gặp chuyện này, mình có nói với bạn như thế không.
- Đừng đo mình bằng thang đo trên mạng. Thang Rosenberg là công cụ nghiên cứu. Buồn hay tự ti kéo dài, ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc thì nên gặp nhà tâm lý hoặc bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Thang đo Rosenberg là gì?
Đây là thang đo lòng tự trọng gồm mười câu phát biểu về bản thân, do nhà xã hội học Morris Rosenberg công bố năm 1965 dựa trên khảo sát học sinh trung học ở bang New York. Nó là công cụ đo tự trọng được dùng nhiều nhất trong nghiên cứu, không phải công cụ chẩn đoán.
Tự trọng cao có giúp học giỏi hơn không?
Bài tổng quan năm 2003 của Baumeister và cộng sự cho thấy liên hệ giữa tự trọng và kết quả học tập là yếu, và học tốt có lẽ làm tự trọng tăng hơn là ngược lại. Nâng tự trọng bằng lời khen suông không làm điểm số tốt lên.
Lòng tự trọng thay đổi theo tuổi thế nào?
Theo phân tích tổng hợp năm 2018 của Orth và cộng sự, tự trọng trung bình tăng dần từ tuổi thiếu niên, đạt cao nhất quanh tuổi sáu mươi, rồi giảm ở tuổi già. Đây là xu hướng trung bình, mỗi người có thể khác.
Tự trọng thấp có nguy hiểm không?
Tự trọng thấp kéo dài là một yếu tố dự báo trầm cảm theo các nghiên cứu theo dõi lâu dài. Nếu thường xuyên thấy mình vô dụng, buồn kéo dài ảnh hưởng tới ăn ngủ và công việc, nên tìm gặp nhà tâm lý hoặc bác sĩ.
Khen con thông minh có tốt không?
Nghiên cứu của Mueller và Dweck năm 1998 cho thấy trẻ được khen thông minh dễ bỏ cuộc hơn khi gặp bài khó so với trẻ được khen vì cố gắng. Khen nỗ lực và việc làm cụ thể giúp trẻ bền bỉ hơn.