Khoe khéo (humblebrag) là khoe một điều tốt về mình nhưng gói trong lời than phiền hoặc lời khiêm tốn, kiểu "mệt quá, lại bị gọi lên nhận giải". Nghiên cứu của Ovul Sezer, Francesca Gino và Michael Norton công bố năm 2018 cho thấy cách này kém hiệu quả hơn cả khoe thẳng: người nghe nhận ra, thấy người khoe thiếu chân thành, và thích họ ít hơn. Lý do chính là người nghe ghét sự giả vờ hơn là ghét việc khoe.
Khoe khéo là gì
Chữ humblebrag ghép từ humble (khiêm tốn) và brag (khoe). Từ này trở nên phổ biến quanh năm 2010–2012 nhờ diễn viên hài người Mỹ Harris Wittels, người lập một trang trên mạng xã hội chuyên sưu tầm những câu khoe kiểu này rồi in thành sách. Tiếng Việt có nhiều cách gọi gần nghĩa: khoe khéo, khoe mà như không, "than mà khoe".
Các nhà nghiên cứu chia khoe khéo làm hai loại chính:
| Loại | Cách gói | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Khoe gói trong lời than | Kể một điều tốt như thể đó là phiền toái | "Khổ ghê, con được chọn đi thi cấp tỉnh, cả tháng không được nghỉ hè." |
| Khoe gói trong lời khiêm tốn | Kể một điều tốt kèm vẻ ngạc nhiên, tự hạ mình | "Không hiểu sao người như mình lại được thăng chức, chắc may thôi." |
Trong nghiên cứu năm 2018, kiểu than phiền phổ biến hơn kiểu khiêm tốn trong các mẫu câu thu thập được, và cũng bị người nghe đánh giá kém nhất.
Nghiên cứu năm 2018 nói gì
Ovul Sezer, Francesca Gino và Michael Norton, ba nhà nghiên cứu gắn với Trường Kinh doanh Harvard, công bố kết quả trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology năm 2018. Họ làm nhiều nghiên cứu liên tiếp:
- Khảo sát cho thấy khoe khéo rất phổ biến trong đời thường: phần lớn người tham gia nhớ ra được một câu khoe khéo mình từng nghe gần đây.
- Khi đọc cùng một thông tin tốt, được nói theo kiểu khoe thẳng hoặc khoe khéo, người đọc thích người khoe thẳng hơn, đánh giá họ chân thành hơn.
- Thậm chí so với việc chỉ than phiền thuần tuý, khoe khéo dạng than cũng không được ưa hơn.
Kết luận của các tác giả: người khoe khéo muốn được cả hai thứ, vừa được nể vì điều tốt, vừa được thương vì vẻ khiêm tốn, nhưng thường mất cả hai. Cái làm người nghe khó chịu nhất là cảm giác bị dắt mũi, thấy người kia không dám thừa nhận ý định khoe của mình.
Vì sao người ta khoe khéo
Khoe khéo sinh ra từ một thế kẹt có thật. Ai cũng muốn người khác biết điều tốt về mình, đó là nhu cầu được nhìn thấy rất bình thường. Nhưng ai cũng biết khoe thẳng thì bị đánh giá là khoe khoang. Khoe khéo là cách thoát kẹt mà người ta tưởng là khôn: gói điều tốt trong vẻ ngoài khiêm tốn.
Ở Việt Nam, thế kẹt này còn chặt hơn. Văn hoá chê người khoe ("thùng rỗng kêu to", "mèo khen mèo dài đuôi") khiến ai muốn chia sẻ tin vui cũng phải rào đón. Câu "khoe tí nhé" hay "không phải khoe đâu nhưng…" xuất hiện rất nhiều trong nhóm Zalo gia đình. Có lẽ một phần câu "khoe khéo" là thói quen văn hoá chứ không hẳn là toan tính.
Ta đánh giá sai cảm xúc của người nghe
Một nghiên cứu khác giúp hiểu vì sao người ta khoe nhiều hơn mức người nghe muốn. Năm 2015, Irene Scopelliti, George Loewenstein và Joachim Vosgerau công bố trên Psychological Science một nghiên cứu về việc tự quảng bá bản thân. Họ thấy người khoe đánh giá quá cao mức độ người nghe vui, tự hào thay cho mình, và đánh giá quá thấp mức độ người nghe thấy khó chịu, ghen tị.
Nói cách khác, khi khoe, ta tưởng người kia đang vui cùng, trong khi họ có thể đang thấy hơi mệt. Điều này không có nghĩa là không bao giờ nên chia sẻ tin vui, mà là nên để ý tới ai đang nghe và họ đang ở hoàn cảnh nào. Kể chuyện được tăng lương với người bạn vừa mất việc, dù kể theo kiểu nào, cũng dễ làm người kia chạnh lòng.
Khiêm tốn thật và khiêm tốn giả
Khoe khéo là khiêm tốn giả: vẻ ngoài khiêm nhường, mục đích là được khen. Khiêm tốn thật trông khác, và các nhà tâm lý mô tả nó qua mấy nét:
- Nhìn đúng mình: biết điểm mạnh, điểm yếu, không phóng đại cũng không hạ thấp.
- Ghi công người khác: nhắc tới những ai đã giúp mình đạt được việc tốt.
- Tò mò về người khác: hỏi chuyện người, không chỉ chờ lượt kể chuyện mình.
- Nhận lời khen nhẹ nhàng: nói cảm ơn, không cần chối, không cần thổi phồng thêm.
Điều đáng nói là khiêm tốn thật không cần giấu tin vui. Một người khiêm tốn vẫn có thể nói "con mình đỗ rồi, mừng quá", vì họ không ngại thừa nhận niềm vui, cũng không cần ai trầm trồ thêm.
Chia sẻ tin vui sao cho người nghe vui cùng
Nghiên cứu của Sezer và cộng sự gợi ý một điều đơn giản: nếu đã muốn chia sẻ, nói thẳng còn hơn vòng vo. Một số cách làm cho tin vui dễ nghe hơn:
- Nói thẳng và ngắn. "Mình được nhận vào công ty mới rồi, vui lắm." Không cần gói trong lời than.
- Chọn người nghe và thời điểm. Người thân thiết, người đã biết mình đang cố gắng việc đó, sẽ vui cùng thật.
- Nhắc tới người đã giúp. Cảm ơn công người khác làm câu chuyện bớt xoay quanh một mình mình.
- Hỏi lại người nghe. Sau khi kể, hỏi chuyện của họ. Cuộc nói chuyện có hai chiều thì tin vui ít khi thành gánh nặng.
Ngược lại, ở phía người nghe, nghiên cứu của Shelly Gable về cách đáp lại tin vui của người thân cho thấy phản hồi nhiệt tình, hỏi thêm chi tiết, giúp quan hệ gắn bó hơn. Đáp lại tin vui một cách hờ hững, hay quay sang nói chuyện mình, làm người kể thấy hụt hẫng.
Áp dụng được ngay
- Soát một tin nhắn trước khi gửi. Nếu trong đó có chữ "khổ ghê" hay "chán ghê" đi kèm một điều thật ra là tin vui, thử viết lại bằng câu thẳng.
- Bỏ câu rào đón. Thay "không phải khoe đâu nhưng" bằng "có chuyện vui muốn kể".
- Đếm người được nhắc tên. Khi kể về một thành công, nhắc ít nhất một người đã giúp.
- Khi nghe người khác khoe khéo, đáp vào phần vui. "Ồ, con được đi thi tỉnh à, giỏi quá!" Đáp vào phần thật làm cả hai bớt ngượng.
Câu hỏi thường gặp
Humblebrag (khoe khéo) là gì?
Humblebrag là khoe một điều tốt về mình nhưng gói trong lời than phiền hoặc lời khiêm tốn, ví dụ "mệt quá, lại phải đi nhận giải". Chữ này ghép từ humble (khiêm tốn) và brag (khoe), phổ biến từ khoảng năm 2010.
Khoe khéo có hiệu quả hơn khoe thẳng không?
Không. Nghiên cứu của Sezer, Gino và Norton năm 2018 cho thấy người khoe khéo bị đánh giá là kém chân thành và ít được thích hơn người khoe thẳng. Người nghe khó chịu nhất là cảm giác bị giả vờ.
Vì sao người nghe thường nhận ra khoe khéo?
Vì phần "than" thường không tương xứng với chuyện được kể: một tin vui rõ ràng lại được trình bày như phiền toái. Sự lệch này khiến người nghe nhận ra mục đích thật là được khen, và thấy người khoe thiếu thẳng thắn.
Khiêm tốn thật khác khiêm tốn giả thế nào?
Khiêm tốn thật là nhìn đúng điểm mạnh, điểm yếu của mình, ghi công người khác và nhận lời khen nhẹ nhàng. Khiêm tốn giả là vẻ ngoài tự hạ thấp nhằm được người khác khen ngợi thêm.
Chia sẻ tin vui thế nào để không bị coi là khoe khoang?
Nói thẳng và ngắn, chọn người nghe thân thiết và thời điểm phù hợp, nhắc tới người đã giúp mình, và hỏi lại chuyện của người nghe. Tránh kể tin vui với người đang gặp chuyện buồn đúng ở mặt đó.