Hàng xóm nhờ trông nhà, nhận hàng hộ, tưới cây, cho mèo ăn là những việc nhỏ giữ cho tình làng nghĩa xóm ấm lên, và giúp ở mức vừa phải là đáng làm. Vừa phải nghĩa là: việc không vượt sức mình, không đặt mình vào rủi ro tiền bạc hay pháp lý, và có qua có lại theo thời gian. Ranh giới hợp lý thường là giúp những việc ngắn, rõ ràng, có người nhờ dặn kỹ; còn những việc như cầm chìa khoá lâu dài, nhận hàng phải trả tiền, trông trẻ nhỏ thì cần nói rõ trước, hoặc từ chối nhẹ nhàng.
Những lời nhờ quen thuộc
Ở khu phố, ngõ nhỏ hay chung cư, lời nhờ giữa hàng xóm thường thuộc mấy nhóm:
- Nhận hàng hộ khi shipper tới mà nhà vắng người.
- Trông nhà, tưới cây, cho chó mèo ăn khi về quê dịp Tết.
- Giữ chìa khoá dự phòng.
- Trông con nhỏ "một lát" khi đi chợ.
- Cho mượn đồ: thang, khoan, nồi lớn, bàn ghế khi có đám.
- Để nhờ xe, nhờ chỗ đỗ.
Mỗi việc nhỏ, nhưng mức độ trách nhiệm và rủi ro rất khác nhau. Nhận một gói hàng đã thanh toán khác xa với trông một đứa trẻ ba tuổi.
Vì sao giúp hàng xóm đáng làm
Năm 2000, nhà khoa học chính trị Robert Putnam xuất bản Bowling Alone, theo dõi sự suy giảm của các mối gắn kết cộng đồng ở Mỹ trong nửa sau thế kỷ 20. Ông dùng khái niệm vốn xã hội để chỉ mạng lưới quan hệ, lòng tin và thói quen giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng. Vốn xã hội không chỉ làm cuộc sống dễ chịu hơn mà còn có lợi ích thực tế: nhiều việc được giải quyết nhanh, rẻ hơn khi người ta tin và giúp nhau.
Năm 1997, nhóm của Robert Sampson công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu lớn ở các khu dân cư Chicago. Họ đo cái gọi là năng lực tập thể: mức gắn kết giữa hàng xóm cộng với sự sẵn lòng can thiệp vì lợi ích chung. Những khu có năng lực tập thể cao có mức bạo lực thấp hơn, kể cả khi đã tính đến mức nghèo và các yếu tố khác. Hàng xóm biết nhau, để ý giùm nhau là một kiểu bảo vệ vô hình.
Người Việt nói điều đó gọn hơn trong câu tục ngữ "bán anh em xa, mua láng giềng gần". Những lời nhờ nhỏ chính là cách vốn ấy được tích luỹ.
Giúp việc nhỏ thường dẫn đến việc lớn hơn
Năm 1966, Jonathan Freedman và Scott Fraser công bố thí nghiệm nổi tiếng về kỹ thuật "chân đặt vào cửa". Một nhóm chủ nhà ở California được nhờ một việc nhỏ (dán một nhãn nhỏ hoặc ký một kiến nghị về an toàn giao thông). Vài tuần sau, một người khác đến nhờ việc lớn hơn nhiều: cho cắm một tấm biển lớn, khá xấu, ở bãi cỏ trước nhà. Những người đã nhận việc nhỏ đồng ý với việc lớn nhiều hơn hẳn so với những người được nhờ thẳng việc lớn.
Thí nghiệm này thường được dùng để bàn về thuyết phục. Ở chuyện hàng xóm, nó giải thích một hiện tượng quen thuộc: hôm nay nhận một gói hàng, tháng sau trông nhà ba ngày, năm sau giữ chìa khoá và trông con. Mỗi bước nhỏ khiến bước sau dễ nhận lời hơn, vì ta đã thấy mình là "người hay giúp". Đó không phải là điều xấu, nhưng đáng biết để mỗi lần nhận lời là một lựa chọn có ý thức.
Ở chiều ngược lại, người cần nhờ thường đánh giá thấp khả năng hàng xóm sẵn lòng giúp. Nghiên cứu của Francis Flynn và Vanessa Lake (2008) cho thấy người đi nhờ thường đoán số người đồng ý thấp hơn thực tế. Nhiều người ngại nhờ hàng xóm mà không biết rằng đối phương có khi còn vui được nhờ.
Mức độ rủi ro của từng việc
| Việc | Rủi ro thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nhận hàng đã thanh toán | Thấp | Hỏi trước người nhờ đang chờ hàng gì |
| Nhận hàng thu tiền hộ | Trung bình đến cao | Chỉ trả khi được người nhờ dặn rõ món, số tiền; cảnh giác chiêu gửi hàng không đặt |
| Tưới cây, cho thú cưng ăn | Thấp đến trung bình | Xin hướng dẫn bằng tin nhắn, số điện thoại bác sĩ thú y nếu có |
| Giữ chìa khoá dự phòng | Trung bình | Nếu nhà có mất mát, người giữ chìa dễ bị nghi; thống nhất rõ khi nào được vào |
| Trông nhà nhiều ngày | Trung bình | Biết số điện thoại khẩn cấp, cách ngắt điện, nước |
| Trông trẻ nhỏ | Cao | Chỉ nhận khi mình thật sự trông được; hỏi kỹ dị ứng, thuốc, số người thân |
| Cho mượn xe máy, ô tô | Cao | Liên quan giấy tờ, bằng lái, trách nhiệm khi có tai nạn |
Về hàng thu tiền hộ: đã có nhiều cảnh báo về chiêu gửi những gói hàng không ai đặt, nhắm vào người nhận hộ không rõ chuyện, để thu tiền. Cách an toàn là chỉ trả tiền khi đã gọi được cho người nhờ và họ xác nhận đúng món, đúng số tiền.
Giúp đến đâu là vừa
Giúp những việc rõ ràng, có giới hạn
"Nhận giúp một gói hàng chiều nay" là việc rõ ràng. "Để ý nhà giùm" là việc mơ hồ, không biết khi nào xong và mình chịu trách nhiệm tới đâu. Khi được nhờ việc mơ hồ, hỏi lại cho cụ thể: để ý gì, đến bao giờ, có chuyện thì gọi ai.
Tính đến sức mình
Người làm ca đêm, người có con nhỏ, người lớn tuổi có giới hạn khác nhau. Nhận lời rồi làm không chu đáo còn tệ hơn từ chối từ đầu.
Có qua có lại theo thời gian
Giữa hàng xóm, có đi có lại không cần sòng phẳng từng lần, nhưng nếu một nhà luôn nhờ và không bao giờ giúp lại, sự mất cân bằng sẽ lộ ra. Một món quà quê sau Tết, một lần giúp ngược lại là đủ để giữ cân bằng.
Từ chối được
Từ chối một lời nhờ không làm mất tình hàng xóm nếu nói rõ lý do và, nếu được, gợi ý cách khác: "Cuối tuần nhà em về quê, anh thử nhờ bác tầng dưới xem." Điều làm mất lòng thường là nhận lời rồi quên, hoặc làm qua loa.
Khi mình là người đi nhờ
- Nhờ cụ thể, có thời hạn, có hướng dẫn rõ.
- Cho người được nhờ đường lui: "Nếu chị bận thì không sao đâu."
- Báo ngay khi xong việc hoặc về nhà, đừng để người giúp phải đoán.
- Cảm ơn và đáp lại, không cần đắt tiền.
- Tránh nhờ việc có rủi ro cao (trông trẻ, mượn xe) với người chưa thân.
Áp dụng được ngay
- Lưu số điện thoại của ít nhất hai nhà hàng xóm gần nhất, và cho họ số của mình.
- Nếu đang giữ chìa khoá hay trông giúp việc gì cho hàng xóm, nhắn hỏi lại cho rõ phạm vi: khi nào được vào nhà, có chuyện thì gọi ai.
- Đặt một quy tắc cho riêng mình: không trả tiền hàng thu hộ khi chưa gọi được cho người nhờ.
- Nếu đã nhờ hàng xóm nhiều lần, tuần này chủ động hỏi xem họ có cần mình giúp gì không.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm nhờ nhận hàng hộ có nên nhận không?
Hàng đã thanh toán thì thường nhận được, rủi ro thấp. Hàng thu tiền hộ thì chỉ trả khi đã liên lạc được với người nhờ và họ xác nhận đúng món, đúng số tiền, vì đã có nhiều chiêu gửi hàng không ai đặt để thu tiền.
Từ chối hàng xóm nhờ việc có bị coi là ích kỷ?
Không, nếu từ chối rõ ràng, có lý do và đúng lúc. Nhận lời rồi quên hoặc làm qua loa thường làm mất lòng hơn một lời từ chối thẳng thắn.
Có nên giữ chìa khoá nhà hàng xóm không?
Có thể, nếu hai nhà tin nhau và thống nhất rõ khi nào được vào nhà. Nên nhớ người giữ chìa dễ bị nghi nếu có mất mát, nên mọi lần vào nhà nên báo cho chủ nhà biết.
Kỹ thuật "chân đặt vào cửa" là gì?
Là hiện tượng người đã đồng ý một yêu cầu nhỏ dễ đồng ý yêu cầu lớn hơn sau đó, được Freedman và Fraser chứng minh năm 1966. Ở chuyện hàng xóm, nó giải thích vì sao lời nhờ thường lớn dần theo thời gian.
"Bán anh em xa, mua láng giềng gần" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nói rằng láng giềng gần có thể giúp mình lúc cần nhanh hơn người thân ở xa, nên tình hàng xóm đáng được vun đắp. Những lần giúp nhau việc nhỏ chính là cách vun đắp ấy.
