Cuộc trò chuyện một chiều là khi một người liên tục kéo câu chuyện về mình: bạn kể chuyện mất xe, họ kể ngay lần họ mất xe; bạn nói đang mệt, họ nói họ còn mệt hơn. Phần lớn người làm vậy không cố ý. Nói về bản thân đem lại cảm giác dễ chịu thật sự ở mức não bộ, và thói quen "chuyển hướng" câu chuyện hình thành rất tự nhiên. Tin tốt là đây là thói quen hội thoại, sửa được bằng một kỹ năng đơn giản: hỏi thêm một câu trước khi kể chuyện của mình.
Một buổi cà phê lệch
Thử hình dung: Mai hẹn bạn cũ ra quán sau ba tháng không gặp. Mai vừa chia tay, muốn kể. Câu đầu tiên của Mai: "Dạo này tớ hơi tệ, tớ với anh ấy dừng rồi." Bạn đáp: "Trời, tớ hiểu mà, hồi tớ chia tay năm ngoái còn kinh hơn, tớ mất ngủ cả tháng…" Bốn mươi phút sau, cả hai đã đi qua chuyện người yêu cũ của bạn, công ty của bạn, kế hoạch đi Đà Lạt của bạn. Mai về nhà với cảm giác chưa nói được câu nào.
Người bạn trong ví dụ giả định ấy có thể nghĩ mình đang đồng cảm: "tớ cũng từng như vậy" là một cách nói "cậu không cô đơn". Nhưng với Mai, đó là lúc câu chuyện bị lấy mất. Khoảng cách giữa ý định và cảm nhận chính là chỗ cuộc trò chuyện trở thành một chiều.
Đáp lời kiểu "chuyển hướng" và kiểu "nâng đỡ"
Năm 1979, nhà xã hội học Charles Derber công bố cuốn The Pursuit of Attention, dựa trên việc ghi âm và phân tích nhiều cuộc trò chuyện đời thường ở Mỹ. Ông tách cách đáp lời thành hai kiểu:
| Người kia nói | Đáp kiểu chuyển hướng | Đáp kiểu nâng đỡ |
|---|---|---|
| "Tuần này tớ bận kinh khủng." | "Tớ cũng vậy, tớ còn phải làm cả chủ nhật." | "Bận vụ gì thế? Có kịp nghỉ không?" |
| "Tớ mới đi khám, bác sĩ bảo phải kiêng đồ ngọt." | "Ôi tớ thì bị dạ dày, ăn gì cũng khổ." | "Bác sĩ có nói lý do không? Cậu thấy sao?" |
| "Con tớ vừa đỗ trường chuyên." | "Con tớ năm sau cũng thi đấy." | "Giỏi quá! Cháu ôn có vất vả không?" |
Derber gọi xu hướng liên tục dùng kiểu chuyển hướng là "ái kỷ trong hội thoại" (conversational narcissism). Cái tên nghe nặng, nhưng ông dùng nó để tả một thói quen phổ biến trong một nền văn hoá đề cao cá nhân, không phải để chẩn đoán ai. Hầu như ai cũng có lúc đáp kiểu chuyển hướng. Vấn đề chỉ đến khi nó thành nhịp mặc định.
Đáp chuyển hướng không phải lúc nào cũng sai. Kể một trải nghiệm tương tự đôi khi giúp người kia thấy được hiểu. Điều quan trọng là thứ tự: hỏi trước, nghe đủ, rồi mới kể chuyện mình, và kể xong thì trả câu chuyện về cho người kia.
Vì sao nói về mình lại dễ chịu đến vậy
Năm 2012, Diana Tamir và Jason Mitchell (Đại học Harvard) công bố trên tạp chí PNAS một loạt thí nghiệm dùng máy chụp cộng hưởng từ chức năng. Khi người tham gia nói về suy nghĩ, sở thích của chính mình, các vùng não liên quan đến cảm giác phần thưởng hoạt động mạnh hơn so với khi họ nói về người khác. Trong một thí nghiệm khác của cùng nghiên cứu, người tham gia sẵn sàng nhận ít tiền hơn một chút để được trả lời câu hỏi về bản thân thay vì câu hỏi về người khác.
Các tác giả cũng nhắc lại một quan sát từ những nghiên cứu trước: trong lời nói hằng ngày, một phần đáng kể (khoảng một phần ba trở lên) là nói về trải nghiệm và cảm nghĩ của chính người nói. Như vậy, kéo câu chuyện về mình không phải là sự xấu tính hiếm gặp. Nó là xu hướng mặc định của một bộ não được thưởng khi kể chuyện bản thân. Muốn cân lại phải có chủ ý.
Những lý do khác khiến câu chuyện lệch
- Lo lắng xã hội. Người hồi hộp thường lấp khoảng lặng bằng chuyện quen thuộc nhất: chuyện của mình. Họ nói nhiều vì sợ im lặng, không phải vì coi thường người nghe.
- Muốn chứng minh mình hiểu. Kể "tớ cũng từng" là cách quen thuộc để thể hiện đồng cảm, chỉ là thường đặt sai chỗ.
- Đang có chuyện lớn. Người vừa mất việc, mới sinh con, đang ốm thường đầy đến mức không còn chỗ cho chuyện người khác. Một giai đoạn như vậy khác với thói quen kéo dài nhiều năm.
- Chưa từng được hỏi. Có những gia đình, nhóm bạn mà ai cũng nói, không ai hỏi. Người lớn lên trong đó không có mẫu để học.
Hỏi thêm một câu: kỹ năng nhỏ, tác dụng lớn
Năm 2017, nhóm của Karen Huang, Alison Wood Brooks và Francesca Gino (Đại học Harvard) công bố trên Journal of Personality and Social Psychology một loạt nghiên cứu về việc đặt câu hỏi. Họ phân tích các cuộc trò chuyện trực tuyến và các buổi hẹn hò tốc độ, và thấy người đặt nhiều câu hỏi hơn được đối phương quý hơn. Loại câu hỏi có tác dụng rõ nhất là câu hỏi nối tiếp: hỏi thêm về chính điều người kia vừa nói ("thế rồi sao?", "lúc đó cậu nghĩ gì?"). Câu hỏi nối tiếp cho người kia biết mình đang nghe thật.
Nhiều người ngại hỏi vì sợ bị coi là tọc mạch. Điểm khác biệt nằm ở hướng của câu hỏi: câu hỏi đi theo mạch chuyện người kia đang muốn kể cho thấy sự quan tâm, còn câu hỏi dò xét chuyện riêng họ chưa muốn nói (lương bao nhiêu, bao giờ cưới) thì ngược lại.
Ba loại câu hỏi và hiệu quả
- Câu hỏi nối tiếp: bám vào lời người kia vừa nói. Tác dụng tốt nhất.
- Câu hỏi đổi chủ đề: chuyển sang chuyện khác. Cần khi câu chuyện cạn, nhưng dùng nhiều thì giống phỏng vấn.
- Câu hỏi "ném bóng về": hỏi lại đúng câu người kia hỏi mình ("còn cậu thì sao?"). Lịch sự, nhưng dễ thành phản xạ cho có.
Khi mình là người ở bên nghe mãi
Có người đọc tới đây và thấy mình ở phía Mai: luôn là người nghe, luôn là "thùng rác cảm xúc" của nhóm. Vài cách giữ cân bằng mà không cần gây căng thẳng:
- Chủ động mở chuyện của mình. Nhiều người nghe giỏi chờ được hỏi, trong khi người nói nhiều không có thói quen hỏi. Nói thẳng: "Tớ cũng có chuyện muốn kể, cậu nghe tớ chút nhé."
- Kéo lại nhẹ nhàng. Khi câu chuyện bị chuyển hướng: "Ừ, khoan, tớ kể nốt chuyện lúc nãy đã."
- Nói ra sau buổi gặp. Với bạn thân, có thể nói: "Hôm trước tớ muốn kể chuyện chia tay mà chưa kịp, tớ thấy hơi hụt." Người quý mình thường giật mình và sửa.
- Giới hạn thời gian nghe. Nghe một người than mỗi tối hàng giờ là mệt thật. Nói rõ mình còn bao nhiêu phút, hoặc hẹn một buổi khác.
Nếu người kia đang khủng hoảng kéo dài, buồn đến mức mất ăn mất ngủ hay nhắc đến ý nghĩ làm hại bản thân, một người bạn không gánh được một mình. Khi ấy, điều tốt nhất là giúp họ tìm đến nhà tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần, và đi cùng họ nếu cần.
Tự soát: mình có hay kéo chuyện về mình không
Khó nhận ra ở chính mình, vì lúc kể chuyện bản thân, ta cảm thấy cuộc trò chuyện rất vui. Vài phép thử:
- Sau một buổi gặp, mình biết thêm được điều gì mới về người kia không?
- Mình đếm được mấy câu hỏi mình đã đặt ra, mấy câu là câu nối tiếp?
- Khi người kia đang kể, mình có đang soạn sẵn câu chuyện của mình trong đầu không?
- Người kia có hay bỏ lửng câu chuyện giữa chừng khi nói với mình không?
Áp dụng được ngay
- Trong cuộc gọi hay buổi gặp tới, đặt ra mục tiêu: trước khi kể chuyện của mình, hỏi ít nhất hai câu nối tiếp về điều người kia vừa nói.
- Khi thấy mình định nói "tớ cũng từng…", dừng lại một nhịp, thay bằng "rồi sao nữa?".
- Kết thúc một buổi cà phê bằng câu tóm tắt chuyện của người kia ("vậy là tuần sau cậu đi phỏng vấn nhỉ"). Nếu không tóm được, có thể mình đã nghe chưa đủ.
- Nếu mình luôn là người nghe, lần tới hãy chủ động nói: "Giờ đến lượt tớ kể nhé."
Câu hỏi thường gặp
Người chỉ thích nói về bản thân có phải là ái kỷ không?
Không nên kết luận như vậy. Thích nói về mình là xu hướng phổ biến ở hầu hết mọi người, não bộ còn "thưởng" cho việc đó. Ái kỷ theo nghĩa rối loạn nhân cách chỉ bác sĩ tâm thần hay nhà tâm lý lâm sàng mới chẩn đoán được.
"Conversational narcissism" là gì?
Đây là cách gọi của nhà xã hội học Charles Derber (1979) cho thói quen liên tục kéo câu chuyện về mình bằng những câu đáp "chuyển hướng". Ông dùng nó để mô tả thói quen hội thoại trong xã hội, không phải để dán nhãn từng người.
Làm sao để trò chuyện không bị một chiều?
Hỏi câu nối tiếp về điều người kia vừa nói, nghe đủ trước khi kể chuyện của mình, và kể xong thì trả lượt lại. Nghiên cứu của Huang và cộng sự (2017) cho thấy người hỏi nhiều câu nối tiếp được quý hơn.
Kể "mình cũng từng như vậy" có phải là đồng cảm không?
Có thể, nếu nói sau khi đã nghe đủ và ngắn gọn. Nếu nói ngay khi người kia vừa mở lời, nó dễ thành lấy mất câu chuyện. Thứ tự hỏi trước, kể sau quyết định cảm nhận của người nghe.
Bạn thân lúc nào cũng than thở với mình thì phải làm sao?
Có thể nghe, nhưng cũng có quyền nói rõ mình còn bao nhiêu thời gian và mời bạn nghe lại chuyện của mình. Nếu nỗi buồn của bạn kéo dài và nặng, hãy khuyến khích bạn tìm nhà tâm lý thay vì gánh một mình.
