Vui thật lòng khi bạn thành công khó hơn an ủi bạn lúc thất bại, vì thành công của người gần mình, ở đúng lĩnh vực mình quan tâm, chạm vào cách ta tự đánh giá bản thân. Cảm giác chộn rộn lúc ấy là bình thường, không có nghĩa mình xấu. Nghiên cứu của Shelly Gable và cộng sự lại cho thấy cách ta đáp lại tin vui của người thân có sức ảnh hưởng lên quan hệ không kém, thậm chí hơn, cách ta đáp lại tin buồn. Đây là một kỹ năng học được.
Tin vui đến, lòng mình chùng xuống: chuyện rất thường
Thử hình dung: nhóm Zalo bạn đại học có năm người. Một tối, Linh khoe vừa được lên trưởng phòng. Ba người thả tim. Thảo, người học cùng chuyên ngành và đang chật vật xin việc, gõ "chúc mừng nha" rồi tắt máy, thấy ngực hơi nặng. Thảo không ghét Linh. Thảo chỉ vừa thấy mình đứng yên trong khi bạn đi tiếp.
Ví dụ giả định ấy chạm đến một điều nhiều người ngại thừa nhận: tin vui của bạn có thể làm mình buồn, và mình thấy xấu hổ vì đã buồn. Thừa nhận cảm giác ấy không làm mình thành người xấu. Điều quyết định là mình làm gì tiếp theo.
Vì sao thành công của bạn thân lại khó vui nhất
Nhà tâm lý Abraham Tesser (năm 1988) đề xuất mô hình duy trì sự tự đánh giá (self-evaluation maintenance model). Theo mô hình này, khi một người khác làm tốt, ta có thể phản ứng theo hai hướng:
- Phản chiếu: tự hào lây ("bạn mình giỏi ghê"). Xảy ra khi thành công đó ở lĩnh vực mình không đặt nặng.
- So sánh: thấy mình kém đi. Xảy ra khi thành công đó ở lĩnh vực gắn với lòng tự trọng của mình.
Hai yếu tố làm cảm giác mạnh lên là mức độ gần gũi và mức độ liên quan. Một người lạ được thăng chức không làm ta bận lòng. Bạn thân giỏi đánh đàn, trong khi mình làm kế toán, ta dễ tự hào. Nhưng bạn thân cùng ngành được thăng chức trước mình thì đó là cú chạm đúng chỗ. Các thí nghiệm của Tesser cho thấy trong tình huống như vậy, người ta có xu hướng giữ khoảng cách hơn, hoặc tự an ủi rằng lĩnh vực ấy "cũng không quan trọng lắm".
Nói cách khác, cảm giác khó vui không đo độ tốt bụng của mình. Nó đo xem chuyện đó gần với lòng tự trọng của mình đến mức nào. (Chuyện ghen tị và so sánh xã hội nói chung là một chủ đề lớn riêng; ở đây chỉ bàn đến khoảnh khắc nhận tin vui của bạn.)
Bốn cách đáp lại tin vui
Năm 2004, Shelly Gable, Harry Reis và cộng sự công bố trên Journal of Personality and Social Psychology nghiên cứu về việc người ta chia sẻ tin vui với người thân, điều mà nhà tâm lý Christopher Langston trước đó gọi là "tận dụng niềm vui" (capitalization). Họ chia cách người nghe phản hồi thành bốn kiểu, theo hai trục: chủ động hay thụ động, xây dựng hay phá hỏng.
| Kiểu đáp | Ví dụ khi bạn nói "Tớ được lên trưởng phòng rồi" | Người kể cảm nhận |
|---|---|---|
| Chủ động – xây dựng | "Thật hả! Kể tớ nghe đi, sếp báo thế nào? Cậu làm vụ dự án kia hay quá nên mới thế." | Được nhìn thấy, niềm vui nhân lên |
| Thụ động – xây dựng | "Ồ, hay đấy." (rồi chuyển chuyện) | Hơi hụt, như bị cho qua |
| Chủ động – phá hỏng | "Trưởng phòng thì việc nhiều lắm, lương có tăng mấy đâu, coi chừng ôm việc." | Bị dội nước lạnh |
| Thụ động – phá hỏng | "Thế à. À mà mai đi ăn ở đâu?" | Bị phớt lờ |
Kết quả lặp lại qua nhiều nghiên cứu sau đó: chỉ kiểu chủ động – xây dựng gắn với quan hệ gắn bó, tin cậy và hài lòng hơn. Ba kiểu còn lại, kể cả câu "hay đấy" lịch sự, đều gắn với kết quả kém hơn. Năm 2006, Gable cùng Gian Gonzaga và Amy Strachman còn thấy ở các cặp đôi rằng cách người kia phản hồi tin vui dự báo chất lượng quan hệ mạnh hơn cả cách họ phản hồi tin buồn.
Điều đáng chú ý là kiểu "chủ động – phá hỏng" thường xuất phát từ ý tốt: lo cho bạn, muốn bạn tỉnh táo. Nhưng ngay khoảnh khắc người ta đang vui, lời cảnh báo nghe như một lời phủ nhận. Lời khuyên, nếu cần, nên để hôm khác.
Vì sao kỹ năng này đáng tập
Bạn bè tìm đến nhau lúc buồn, điều đó ai cũng biết. Nhưng tin vui đến thường xuyên hơn tin buồn: được khen, con biết đi, nấu được món mới, chạy được năm cây số. Mỗi lần như vậy là một dịp nhỏ để quan hệ gần thêm hoặc xa đi một chút. Người luôn đáp hờ hững với tin vui dần dần không còn được kể nữa, và không hiểu vì sao.
Ở góc nhìn ích kỷ – vị tha, vui cùng bạn là một kiểu cho đi không tốn tiền: cho đi sự chú ý, cho người kia được trọn vẹn khoảnh khắc của họ mà không đặt mình vào giữa. Nó cũng có lợi cho chính người vui cùng: thay vì để cảm giác so sánh lớn lên trong im lặng, ta chủ động hướng sự chú ý sang câu chuyện của bạn.
Khi thật sự không vui nổi
Có những lúc mình đang ở đáy: mất việc, hiếm muộn, vừa trượt kỳ thi. Tin bạn thăng chức, bạn có bầu, bạn đỗ đạt rơi đúng lúc ấy. Ép mình reo lên là giả, và người kia thường nhận ra.
- Thành thật một phần là đủ. "Tớ mừng cho cậu thật, dù dạo này tớ hơi chật vật nên chưa vui hết cỡ được." Câu này vừa thật, vừa không lấy mất niềm vui của bạn.
- Tách hai việc. Chúc mừng là việc của hôm nay. Nỗi buồn của mình là việc mình xử lý riêng, hoặc kể với một người khác.
- Đừng giả vờ dửng dưng. Rời nhóm, im lặng kéo dài hay "bận" đúng hôm tiệc mừng thường gây tổn thương nhiều hơn một lời chúc ngắn nhưng thật.
- Để ý khi cảm giác kéo dài. Nếu tin vui của ai cũng làm mình đau, kèm theo mất ngủ, chán ăn, buồn bã nhiều tuần, đó có thể là dấu hiệu nên nói chuyện với nhà tâm lý.
Ở phía người báo tin vui
Vui cùng là việc của hai phía. Người có tin vui cũng có thể làm khoảnh khắc ấy dễ chịu hơn cho bạn bè:
- Chọn đúng người, đúng lúc: báo tin có bầu cho bạn đang điều trị hiếm muộn qua nhóm chung thì khác hẳn nhắn riêng, nói trước.
- Kể chuyện, đừng chỉ kể kết quả: kể cả quá trình vất vả giúp người nghe dễ đồng cảm hơn là chỉ nghe con số.
- Hỏi lại chuyện của bạn khi đến lúc: hôm nay là ngày của mình, nhưng tuần sau hãy nhớ hỏi bạn đang thế nào.
Ranh giới giữa chia sẻ và khoe là chuyện tinh tế, nhất là trên mạng xã hội. Ở đây chỉ cần nhớ: người nghe không có nghĩa vụ phải reo hò, và người kể không có lỗi khi vui.
Áp dụng được ngay
- Lần tới có người khoe tin vui, dù nhỏ, hỏi thêm hai câu về chuyện đó trước khi nói bất cứ điều gì khác: "Lúc biết tin cậu đang làm gì?", "Ai là người đầu tiên cậu báo?".
- Nhịn lời khuyên trong ngày người ta vui. Nếu thật sự cần lưu ý điều gì, để vài hôm sau.
- Khi thấy lòng chùng xuống trước tin vui của bạn, gọi tên nó trong đầu: "À, đây là chuyện chạm vào lĩnh vực mình quan tâm." Gọi tên giúp cảm giác bớt điều khiển hành động.
- Kéo lại một tin nhắn cũ trong nhóm mà mình đã chỉ thả tim cho qua. Nhắn riêng hỏi thêm một câu.
Câu hỏi thường gặp
Không vui khi bạn thành công có phải là ích kỷ?
Không hẳn. Theo mô hình của Abraham Tesser, thành công của người gần gũi ở lĩnh vực mình quan tâm tự nhiên chạm vào lòng tự trọng. Cảm giác ấy bình thường; điều quan trọng là mình đáp lại bạn thế nào.
Phản hồi chủ động – xây dựng là gì?
Là cách đáp lại tin vui bằng sự hào hứng thật và câu hỏi thêm về chi tiết, giúp người kể sống lại niềm vui. Nghiên cứu của Shelly Gable và cộng sự (2004) cho thấy đây là kiểu phản hồi duy nhất gắn với quan hệ gắn bó hơn.
Vì sao khó vui với thành công của bạn thân hơn người lạ?
Vì càng gần gũi, thành công của họ càng dễ được đem ra so với mình, nhất là khi cùng ngành, cùng tuổi, cùng hoàn cảnh. Người lạ thành công không tạo ra phép so sánh đó.
Bạn khoe tin vui mà mình đang buồn thì nên nói gì?
Một lời chúc thật lòng kèm chút thành thật về hoàn cảnh của mình là đủ, ví dụ "tớ mừng cho cậu, dạo này tớ hơi mệt nên nói ít". Tránh im lặng hẳn hay rời nhóm, vì người kia dễ hiểu lầm hơn.
Có nên khuyên bạn cẩn thận khi bạn đang vui?
Nên để lời khuyên sang hôm khác. Ngay lúc người ta báo tin vui, lời cảnh báo dễ bị nghe như phủ nhận thành quả, kiểu đáp mà nghiên cứu xếp vào nhóm "chủ động – phá hỏng".
