Tình bạn một chiều là khi một người gần như chỉ xuất hiện lúc cần nhờ việc, vay tiền hay cần người nghe than, còn chiều ngược lại thì vắng bóng. Nghiên cứu cho thấy chuyện "mình coi người ta là bạn nhưng người ta không nghĩ vậy" phổ biến hơn ta tưởng, nên trước khi kết luận ai ích kỷ, đáng soát lại cả hai phía: tần suất liên lạc, kiểu nhờ vả và việc mình có từng nói ra cảm giác của mình hay chưa. Cân lại một tình bạn thường cần một cuộc nói chuyện thẳng và vài thay đổi nhỏ, ít khi cần cắt đứt.
Tình bạn một chiều trông như thế nào
Thử hình dung: Hùng có một người bạn từ hồi đại học tên Tuấn. Ba năm nay, tin nhắn của Tuấn chỉ đến vào những dịp rất giống nhau: nhờ chở ra sân bay, hỏi mượn ít tiền "cuối tháng trả", nhờ giới thiệu việc cho em họ. Khi Hùng chuyển nhà, ốm một tuần hay rủ đi cà phê, Tuấn đều bận. Mỗi lần nhận tin nhắn mới, Hùng thấy mình cứng người lại trước khi đọc.
Đó là một ví dụ giả định, nhưng hình mẫu thì quen. Dấu hiệu thường gặp nhất không nằm ở một lần nhờ vả, mà ở nhịp của cả quan hệ:
- Liên lạc gần như luôn bắt đầu bằng một yêu cầu, hiếm khi bằng một câu hỏi thăm.
- Khi mình cần, người kia khó tìm; khi người kia cần, mình phải có mặt ngay.
- Câu chuyện xoay quanh việc của một người, người kia chủ yếu là người nghe.
- Những lần mình từ chối được đón bằng sự lạnh nhạt, như thể mình đã vi phạm một điều khoản.
Dù vậy, một quan hệ lệch trong một giai đoạn chưa chắc là quan hệ hỏng. Người bạn đang chăm con nhỏ, mới mất việc hay chăm cha mẹ ốm thường chỉ có sức để nhờ, chưa có sức để cho. Điều đáng để ý là sự lệch đó kéo dài bao lâu và người kia có biết là nó đang lệch không.
Có đi có lại: nguyên tắc ngầm của mọi tình bạn
Năm 1960, nhà xã hội học Alvin Gouldner viết về chuẩn mực có đi có lại (norm of reciprocity): gần như mọi xã hội đều có một kỳ vọng ngầm rằng ai giúp mình thì mình nên giúp lại, và không nên làm hại người đã giúp mình. Kỳ vọng ấy giữ cho các quan hệ khỏi trượt về một phía. Người Việt nói gọn trong câu "có đi có lại mới toại lòng nhau".
Nhưng tình bạn không vận hành như một sổ cái. Hai nhà tâm lý Margaret Clark và Judson Mills (từ cuối thập niên 1970) phân biệt hai kiểu quan hệ:
| Quan hệ trao đổi | Quan hệ cộng đồng (thân tình) | |
|---|---|---|
| Ví dụ | Đối tác, người bán – người mua, đồng nghiệp ít thân | Bạn thân, gia đình, người yêu |
| Cách cho | Cho để nhận lại tương đương, sớm | Cho vì người kia cần |
| Ghi nhớ đóng góp | Bình thường, thậm chí cần thiết | Ghi chép chi li dễ làm quan hệ nguội đi |
| Trả lại ngay | Được coi là sòng phẳng | Có khi bị hiểu là muốn giữ khoảng cách |
Các thí nghiệm của Clark và Mills cho thấy trong quan hệ thân tình, việc trả ngay một ơn nhỏ có thể làm người nhận thấy xa cách hơn. Bạn thân không đếm từng bữa cà phê. Chính vì không đếm nên khi cán cân lệch quá lâu, người thiệt thường nhận ra muộn, và khi đã nhận ra thì cảm giác bị lợi dụng đến cùng lúc, rất nặng.
Không phải ai mình coi là bạn cũng coi mình là bạn
Năm 2016, nhóm của Abdullah Almaatouq và Alex Pentland (MIT) công bố trên tạp chí PLOS ONE một nghiên cứu nhỏ mà gây bất ngờ: khi hỏi sinh viên trong một lớp ai là bạn của mình, chỉ khoảng một nửa các cặp "bạn bè" là hai chiều. Nhiều người tin chắc người kia cũng coi mình là bạn, trong khi người kia không hề kể tên họ.
Kết quả này không có nghĩa một nửa số người là kẻ vô tình. Nó cho thấy mỗi người có một bản đồ quan hệ riêng. Với Hùng, Tuấn là "bạn từ hồi đại học". Với Tuấn, Hùng có thể chỉ là "người quen tốt bụng, nhờ được việc". Cùng một quan hệ, hai người đặt nó ở hai tầng khác nhau, nên đòi hỏi cũng khác nhau.
Nhà nhân học Robin Dunbar đề xuất rằng mỗi người chỉ duy trì được số quan hệ có giới hạn, xếp thành từng vòng: khoảng 5 người rất thân, khoảng 15 người thân, rồi 50, rồi 150. Các con số này là ước lượng và vẫn bị tranh luận, nhưng ý chính được nhiều người chấp nhận: thời gian và sức lực dành cho quan hệ là có hạn. Nhà nghiên cứu truyền thông Jeffrey Hall (2019) ước tính phải mất khoảng 50 giờ ở cạnh nhau để từ người quen thành bạn bình thường, khoảng 90 giờ để thành bạn, và hơn 200 giờ để thành bạn thân. Người chỉ tìm đến khi cần thường không "đầu tư" những giờ đó, nên với họ, mình nằm ở vòng ngoài, dù với mình, họ nằm ở vòng trong.
Vì sao có người chỉ nhớ đến bạn khi cần
Không phải lúc nào cũng vì tính toán. Những lý do thường gặp:
- Bạn là người giỏi giúp. Người hay được nhờ thường là người nhanh nhẹn, có xe, có quen biết, ít khi từ chối. Ai cũng tìm đến cái dễ. Lâu dần, mình được nhớ đến như một "dịch vụ".
- Họ ngại liên lạc khi không có lý do. Nhiều người thấy kỳ khi nhắn tin "chỉ để hỏi thăm". Có việc thì có cớ để nhắn, nên mọi liên lạc của họ đều kèm việc.
- Họ đang ở giai đoạn thiếu. Thiếu tiền, thiếu thời gian, thiếu người. Khi thiếu, con người co lại và nghĩ hẹp hơn về nhu cầu của người khác.
- Họ thật sự quen lấy nhiều hơn cho. Adam Grant, trong Give and Take (2013), gọi đây là kiểu "người lấy": người coi quan hệ là chỗ để nhận được nhiều nhất có thể. Nhưng chính Grant cũng nhấn mạnh rằng một người có thể là người cho ở nhà, người lấy ở cơ quan và người cân đo với bạn bè.
Hiểu lý do không có nghĩa phải chấp nhận mọi thứ. Nó chỉ giúp mình chọn đúng cách phản hồi: người ngại liên lạc chỉ cần một lời rủ; người đang thiếu cần một khoảng thời gian; người quen lấy cần một ranh giới rõ hơn.
Soát lại phía mình trước
Cảm giác bị dùng có thể đúng, nhưng trí nhớ con người không công bằng. Năm 1979, Michael Ross và Fiore Sicoly cho thấy khi được hỏi riêng, mỗi người trong một cặp vợ chồng đều ước phần đóng góp của mình vào việc nhà cao đến mức cộng lại vượt quá 100%. Lý do đơn giản: việc mình làm, mình nhớ rõ; việc người kia làm lúc mình vắng mặt, mình không thấy. Với bạn bè cũng vậy.
Vài câu tự hỏi trước khi nói chuyện:
- Lần gần nhất mình chủ động rủ người kia, hỏi thăm không kèm việc, là khi nào?
- Người kia có từng giúp mình theo những cách mình không để ý (lắng nghe, giới thiệu, nhường một cơ hội) không?
- Mình có từng nói "không" lần nào chưa, hay luôn nhận lời rồi giận ngầm?
- Mình mong người kia đáp lại bằng thứ gì? Tiền, thời gian, hay chỉ một câu hỏi thăm?
Câu thứ ba hay bị bỏ qua nhất. Người kia không đọc được suy nghĩ. Nếu mình luôn vui vẻ nhận lời, họ có lý do để tin rằng mọi chuyện ổn.
Cân lại một tình bạn lệch
Đổi cách nhận lời
Không cần từ chối hết, chỉ cần bớt "có ngay". Giúp những việc mình thật sự muốn giúp, nói rõ việc nào mình không tiện. Khi lời "có" không còn tự động, người kia buộc phải cân nhắc trước khi nhờ.
Nói ra cảm giác, không kết tội
Câu "cậu chỉ tìm tớ khi cần" là kết luận, dễ khiến người kia phòng thủ. Câu "dạo này tớ thấy hai đứa mình chỉ nói chuyện khi có việc, tớ hơi buồn, tớ muốn mình gặp nhau như hồi trước" là tả cảm giác và đưa ra mong muốn. Người còn quý mình thường đáp lại được.
Mời chiều ngược lại
Thử nhờ người kia một việc nhỏ, rủ họ một buổi mà không có việc gì cần giải quyết. Cách họ phản ứng cho biết nhiều điều: có người vui vẻ đáp lại vì chưa từng nghĩ mình cần, có người lảng đi.
Chấp nhận một tầng quan hệ khác
Không phải ai cũng phải là bạn thân. Có những người chỉ hợp làm người quen tốt: gặp thì vui, nhờ việc vừa phải thì giúp. Đặt họ đúng tầng giúp mình bớt thất vọng mà không cần cắt đứt. Riêng chuyện tiền, nếu đã có những lần cho vay không được trả, nên dừng hẳn việc cho vay với người đó, kể cả khi vẫn giữ tình bạn.
Áp dụng được ngay
- Mở danh sách tin nhắn ba tháng gần nhất với một người bạn khiến mình thấy mệt. Đếm xem bao nhiêu cuộc bắt đầu bằng một việc nhờ, bao nhiêu bằng hỏi thăm, ở cả hai phía.
- Chọn một người bạn mình đã lâu không hỏi thăm mà không kèm việc gì. Nhắn một câu, không nhờ gì cả.
- Lần tới có người nhờ một việc mình không muốn làm, thử đáp "để tớ xem lịch rồi báo lại" thay vì nhận ngay. Quyết định sau khi bình tĩnh.
- Nếu một tình bạn đã lệch lâu, viết ra một câu tả cảm giác của mình theo kiểu "tớ thấy… tớ mong…", rồi tìm dịp nói trực tiếp.
Nếu cảm giác bị lợi dụng đi kèm việc bị đe doạ, bị ép đưa tiền hay bị kiểm soát, đó không còn là chuyện tình bạn lệch nữa. Khi ấy nên tìm đến người thân, nhà tâm lý hoặc cơ quan chức năng; gặp nguy hiểm tức thời thì gọi 113.
Câu hỏi thường gặp
Tình bạn một chiều là gì?
Là quan hệ mà một người liên tục cho đi thời gian, công sức hay tiền bạc, còn người kia chủ yếu nhận và hiếm khi đáp lại. Dấu hiệu rõ nhất là liên lạc gần như chỉ xuất hiện khi người kia cần nhờ việc.
Bạn chỉ tìm đến khi cần thì có nên nghỉ chơi?
Chưa cần vội. Nên nói ra cảm giác của mình và thử đổi cách nhận lời trước. Nếu sau đó người kia vẫn chỉ đến khi cần, có thể đặt họ ở tầng người quen thay vì bạn thân, và dừng những việc khiến mình thiệt như cho vay.
Vì sao mình coi người ta là bạn mà người ta không coi mình là bạn?
Mỗi người xếp quan hệ theo bản đồ riêng. Nghiên cứu của nhóm Almaatouq (2016) cho thấy chỉ khoảng một nửa các cặp bạn bè được cả hai phía công nhận. Đó là chuyện phổ biến, không nhất thiết vì ai tệ.
Trong tình bạn có nên tính toán sòng phẳng không?
Với bạn thân, ghi chép từng ơn nhỏ thường làm quan hệ nguội đi, theo nghiên cứu của Clark và Mills. Nhưng cán cân lệch quá lâu thì vẫn cần nói ra. Không đếm từng ly cà phê, nhưng để ý nhịp chung.
Làm sao biết mình có phải người chỉ tìm bạn khi cần?
Xem lại các cuộc trò chuyện gần đây: mình mở lời bằng việc nhờ hay hỏi thăm, lần cuối mình giúp lại người đó là khi nào. Trí nhớ thiên về đóng góp của chính mình, nên nhìn vào tin nhắn thật sẽ chính xác hơn cảm giác.
