Giữ chỗ, chiếm ghế, để đồ chiếm bàn là những hành vi ích kỷ vặt rất phổ biến nơi công cộng: một chiếc khăn trên ghế bãi biển, một chiếc mũ bảo hiểm trên ghế xe khách, một chiếc ba lô chiếm bàn thư viện cả buổi. Tâm lý học gọi đây là hành vi "lãnh thổ": con người đánh dấu không gian bằng đồ vật, và người khác thường tôn trọng dấu ấy. Giữ chỗ không phải lúc nào cũng sai; vấn đề nằm ở chỗ giữ cho bao nhiêu người, bao lâu, và chỗ đó có thuộc về ai khác đang cần hơn không.
Những chỗ quen thuộc
Ai sống ở thành phố Việt Nam cũng gặp ít nhất vài cảnh sau:
- Bãi biển mùa hè, sáu giờ sáng đã có khăn trải kín những ghế dưới bóng dừa, chủ nhân đến lúc chín giờ.
- Thư viện mùa thi, nửa số bàn có sách vở nhưng không có người, chủ nhân đi ăn trưa hai tiếng.
- Xe khách, một người lên trước để túi đồ chiếm ba ghế "cho bạn đang tới".
- Quán cà phê đông khách, một người gọi một ly rồi ngồi làm việc từ sáng đến chiều ở bàn sáu chỗ.
- Bãi đỗ xe chung cư, ô tô đậu chéo chiếm hai ô, xe máy dựng chắn lối đi.
- Hành lang chung, tủ giày, chậu cây, xe đạp trẻ con lấn dần ra lối thoát hiểm.
Không ai trong số đó nghĩ mình xấu. Mỗi người đều có lý do: "mình đến sớm mà", "mình chỉ đi một lát", "mình là khách, có trả tiền". Điều làm những hành vi này khó xử lý là chúng nhỏ, rải rác và không ai có trách nhiệm rõ ràng.
Đồ vật làm "người canh gác": nghiên cứu về lãnh thổ
Từ thập niên 1960, nhà tâm lý môi trường Robert Sommer nghiên cứu cách con người dùng không gian quanh mình, tổng kết trong cuốn Personal Space (1969). Năm 1969, Sommer và Franklin Becker công bố một loạt thí nghiệm về việc đánh dấu chỗ ở thư viện và quầy giải khát: đặt áo khoác, sách, tạp chí trên ghế trống rồi quan sát. Kết quả: chỗ có đồ đánh dấu được người khác né lâu hơn hẳn so với chỗ trống, và đồ có vẻ "cá nhân" hơn (áo khoác) giữ chỗ hiệu quả hơn đồ vô chủ (giấy báo). Khi thư viện đông, tác dụng của dấu giảm đi.
Nói cách khác, chiếc khăn trên ghế bãi biển hoạt động như một người canh gác: ta ngầm hiểu "có người rồi", và phần lớn chúng ta tôn trọng điều đó. Chính vì nó hiệu quả, nó dễ bị dùng quá tay.
Khi có người chờ, ta lại giữ lâu hơn
Năm 1997, Barry Ruback và Daniel Juieng công bố một nghiên cứu quan sát tại bãi đỗ xe một trung tâm thương mại ở Mỹ. Họ đo thời gian người lái xe cần để rời chỗ đỗ. Kết quả: khi có một xe khác đang chờ vào chỗ đó, người lái rời đi chậm hơn so với khi không ai chờ, và còn chậm hơn nữa nếu xe đang chờ bấm còi. Thí nghiệm bổ sung có kiểm soát cho kết quả tương tự. Khi được hỏi, phần lớn người lái lại nghĩ mình sẽ đi nhanh hơn nếu có người chờ.
Các tác giả giải thích bằng hành vi lãnh thổ: khi có người muốn lấy chỗ của mình, kể cả chỗ mình sắp bỏ đi, ta có xu hướng bám lại một chút. Phát hiện này giúp giải thích vì sao giữ chỗ hay biến thành chuyện căng thẳng: người giữ thấy mình chỉ đang giữ thứ của mình, người chờ thấy mình bị cản trở vô lý.
Thấy người khác làm, mình cũng làm
Năm 1990, Robert Cialdini, Raymond Reno và Carl Kallgren công bố các thí nghiệm về việc xả rác. Trong một môi trường đã sẵn rác, người ta vứt rác nhiều hơn; trong môi trường sạch, người ta giữ ý hơn. Họ phân biệt chuẩn mực mô tả (người ta đang làm gì) với chuẩn mực cấm đoán (người ta nên làm gì), và cho thấy cái thứ nhất có sức nặng rất lớn.
Áp vào chuyện giữ chỗ: khi cả bãi biển đã trải khăn từ sáng sớm, người đến sau cũng sẽ trải khăn sớm hơn vào hôm sau. Khi cả hành lang đã để đồ, thêm một đôi giày không thấy sai. Một hành vi ích kỷ vặt lan nhanh khi nó trở thành "ai cũng thế".
Giữ chỗ chính đáng và giữ chỗ quá tay
| Thường được chấp nhận | Dễ gây khó chịu |
|---|---|
| Để đồ khi đi vệ sinh, lấy nước vài phút | Để đồ rồi đi ăn trưa hai tiếng |
| Giữ một chỗ cho người đi cùng đang gửi xe | Giữ năm chỗ cho bạn "sắp tới" chưa biết bao giờ |
| Ngồi lâu ở quán vắng, gọi thêm đồ | Ngồi cả ngày ở bàn lớn giờ cao điểm với một ly nước |
| Đến sớm nhất và ngồi chỗ đẹp nhất | Đến sớm nhất và trải khăn kín cả dãy ghế |
| Để xe gọn trong ô của mình | Đậu chéo hai ô, chắn lối người khác |
Ba câu hỏi giúp phân biệt: mình có đang thật sự dùng chỗ đó không? Mình giữ cho bao nhiêu người và họ có chắc tới không? Có ai khác đang cần chỗ đó hơn mình, như người già, phụ nữ mang thai, người bế con?
Những chỗ đặc biệt
- Ghế ưu tiên trên xe buýt, lối đi dành cho người khuyết tật: đây không phải chuyện ai đến trước. Chiếm những chỗ này là lấy đi thứ người khác thật sự cần.
- Lối thoát hiểm, hành lang chung cư: đồ đạc lấn lối không chỉ phiền mà còn nguy hiểm khi có cháy. Chuyện này thường đã có trong nội quy toà nhà.
- Vỉa hè: là lối đi chung; việc sử dụng vỉa hè do quy định địa phương điều chỉnh, ở đây chỉ bàn góc ứng xử: chừa lối cho người đi bộ, nhất là xe lăn, xe đẩy em bé.
Khi gặp người chiếm chỗ
- Hỏi trước, đừng đoán. "Chỗ này có ai ngồi chưa ạ?" Đôi khi đồ đã bị bỏ quên, đôi khi chủ nhân đang đứng ngay gần.
- Nói về nhu cầu, không nói về tính cách. "Chị cho em xin hai ghế cho mẹ em ngồi" dễ nghe hơn "sao chị chiếm nhiều thế".
- Nhờ người quản lý. Thư viện, quán, ban quản lý chung cư thường có quy định. Để họ nhắc thì đỡ căng thẳng cá nhân.
- Không tự ý dọn đồ người khác. Dễ gây tranh chấp hoặc mất đồ. Nếu cần, báo người quản lý.
- Không leo thang. Một chỗ ngồi không đáng để cãi vã. Nếu người kia gay gắt, rời đi và báo người có trách nhiệm.
Áp dụng được ngay
- Lần tới để đồ giữ chỗ, đặt hẹn giờ cho chính mình: quá mười lăm phút chưa quay lại thì đồ đó không còn nên giữ chỗ.
- Ở quán cà phê đông giờ cao điểm, nếu ngồi một mình ở bàn lớn, chủ động chuyển sang bàn nhỏ hoặc gọi thêm đồ.
- Nhìn quanh hành lang nhà mình: có món đồ nào đang lấn ra lối chung không? Dọn một món.
- Khi thấy một chỗ có đồ nhưng không người, hỏi người ngồi gần trước khi kết luận là bị chiếm.
Câu hỏi thường gặp
Giữ chỗ cho bạn có phải là ích kỷ không?
Giữ một chỗ cho người đi cùng trong vài phút thường được chấp nhận. Giữ nhiều chỗ, lâu, cho người chưa chắc tới, nhất là ở nơi đông người cần chỗ, thì dễ thành lấy phần của người khác.
Vì sao để đồ trên ghế là người khác không ngồi?
Vì con người tôn trọng dấu hiệu "lãnh thổ". Thí nghiệm của Sommer và Becker (1969) cho thấy chỗ có đồ đánh dấu, nhất là đồ cá nhân như áo khoác, được người khác né lâu hơn hẳn chỗ trống.
Vì sao người ta rời chỗ đỗ xe chậm hơn khi có người chờ?
Nghiên cứu của Ruback và Juieng (1997) giải thích bằng hành vi lãnh thổ: khi có người muốn lấy chỗ của mình, ta có xu hướng bám lại, kể cả với chỗ mình sắp rời đi, dù bản thân nghĩ mình đi nhanh hơn.
Ngồi quán cà phê cả ngày với một ly nước có sao không?
Ở quán vắng thường không sao. Ở giờ cao điểm, chiếm bàn lớn quá lâu khiến quán mất khách và người khác không có chỗ; gọi thêm đồ hoặc chuyển sang bàn nhỏ là cách cư xử dễ chịu hơn.
Gặp người chiếm chỗ nơi công cộng nên làm gì?
Hỏi lịch sự trước, nói về nhu cầu của mình thay vì phê phán người kia, và nhờ người quản lý nếu cần. Không nên tự ý dọn đồ người khác hay để chuyện leo thang thành cãi vã.
