Đọc truyện cùng con về cho và nhận có thể giúp trẻ hào phóng hơn, nhưng cách chọn truyện và cách trò chuyện sau khi đọc quan trọng không kém nội dung truyện. Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy trẻ 4–6 tuổi nghe truyện về chia sẻ với nhân vật là người thật thì chia nhãn dán cho bạn nhiều hơn, còn khi cùng câu chuyện được kể bằng nhân vật thú biết nói thì không thấy hiệu quả ấy. Đặt câu hỏi mở trong lúc đọc, như cách "đọc đối thoại", giúp trẻ nghĩ về cảm xúc và lựa chọn của nhân vật thay vì chỉ nghe bài học.
Truyện có làm trẻ tốt bụng hơn không
Người lớn thường tin rằng truyện có bài học sẽ dạy trẻ điều hay. Nhưng câu hỏi "truyện có thật sự đổi hành vi của trẻ không" chỉ mới được kiểm tra bằng thực nghiệm khá gần đây.
Năm 2018, Nicole Larsen, Kang Lee và Patricia Ganea công bố trên tạp chí Developmental Science một thí nghiệm với trẻ 4–6 tuổi. Trước tiên, trẻ được cho một số nhãn dán và hỏi có muốn để lại vài cái cho một bạn khác không. Sau đó trẻ nghe một trong ba câu chuyện:
- một câu chuyện về chia sẻ với nhân vật là người,
- cùng câu chuyện ấy nhưng nhân vật là thú vật biết nói, mặc quần áo,
- một câu chuyện không liên quan đến chia sẻ.
Sau khi nghe, trẻ lại được hỏi về việc chia nhãn dán. Trẻ nghe truyện với nhân vật người chia nhiều hơn trước. Trẻ nghe truyện với nhân vật thú biết nói thì không chia nhiều hơn so với trẻ nghe truyện không liên quan.
Các tác giả gợi ý rằng trẻ nhỏ dễ áp dụng bài học từ nhân vật giống mình vào cuộc sống thật hơn. Đây là một nghiên cứu đơn lẻ, cần được lặp lại; nó không có nghĩa truyện về thỏ, gấu là vô ích, vì truyện còn có giá trị về ngôn ngữ, trí tưởng tượng và niềm vui. Nhưng nếu mục đích là bàn về cách cư xử, nhân vật gần với đời sống của trẻ có thể hiệu quả hơn.
Đọc truyện và hiểu người khác
Năm 2013, David Kidd và Emanuele Castano công bố trên Science rằng người lớn đọc một đoạn văn học hư cấu làm tốt hơn các bài kiểm tra đoán cảm xúc, suy nghĩ của người khác. Kết quả gây chú ý lớn, nhưng các nhóm nghiên cứu khác sau đó cố lặp lại và không thu được kết quả tương tự. Các tổng quan rộng hơn, như của Raymond Mar, cho thấy người hay đọc truyện có xu hướng hiểu người khác tốt hơn một chút, nhưng hiệu quả của việc đọc một lần thì nhỏ và không chắc chắn.
Với trẻ em, điều này gợi ý một kỳ vọng hợp lý: một cuốn truyện không làm trẻ đổi tính ngay, nhưng thói quen đọc và trò chuyện về nhân vật lâu dài có thể góp phần giúp trẻ quen nghĩ về cảm xúc của người khác.
Đọc đối thoại: biến giờ đọc thành cuộc trò chuyện
Năm 1988, Grover Whitehurst và cộng sự mô tả cách đọc mà họ gọi là đọc đối thoại (dialogic reading): thay vì người lớn đọc và trẻ ngồi nghe, người lớn đặt câu hỏi, khuyến khích trẻ kể, rồi mở rộng câu trả lời của trẻ. Nghiên cứu ban đầu của họ cho thấy trẻ được đọc theo cách này tiến bộ về ngôn ngữ nhiều hơn. Cách đọc ấy cũng rất hợp để bàn chuyện cho và nhận.
Vài loại câu hỏi hữu ích:
| Loại câu hỏi | Ví dụ | Giúp trẻ nghĩ gì |
|---|---|---|
| Cảm xúc | "Lúc bạn nhỏ không được chia, bạn ấy thấy thế nào?" | Nhận ra cảm xúc của người khác |
| Dự đoán | "Con nghĩ bạn ấy sẽ cho hay giữ lại?" | Nghĩ về lựa chọn trước khi biết kết quả |
| Đặt mình vào | "Nếu là con, con làm gì?" | Nối truyện với đời sống |
| Hai phía | "Người giữ lại có lý do gì không?" | Thấy rằng chuyện cho – giữ không đơn giản |
| Nối với đời thật | "Con có khi nào thấy giống bạn này chưa?" | Áp vào trải nghiệm của chính trẻ |
Không cần hỏi hết, càng không cần biến giờ đọc thành giờ kiểm tra. Một hai câu hỏi tự nhiên, rồi lắng nghe trẻ, thường đủ.
Gợi ý truyện và điều có thể bàn
Truyện cổ Việt Nam
- Sự tích dưa hấu: Mai An Tiêm được kể là đã nói một câu đại ý của được vua ban không phải tự tay mình làm ra, thường được kể là "của biếu là của lo, của cho là của nợ" (có bản kể khác đôi chữ), rồi bị đày ra đảo, tự trồng dưa sống. Có thể hỏi trẻ lớn: nhận quà có phải lúc nào cũng thành món nợ không? Người cho nghĩ gì khi nghe câu ấy?
- Cây khế: truyện quen thuộc về người anh tham lam và người em hiền lành. Có thể hỏi: người em có cần chia gia tài công bằng hơn không? Vì sao người anh lại muốn đổi?
Truyện nước ngoài quen thuộc
- Kiến và ve sầu (ngụ ngôn Aesop, sau này La Fontaine kể lại): kiến chăm chỉ không chia thức ăn cho ve sầu mùa đông. Truyện thường được dùng để khen sự chăm chỉ, nhưng cũng là dịp tốt để hỏi trẻ: kiến có nên chia một ít không? Chia thì có công bằng với kiến không?
- The Giving Tree của Shel Silverstein (1964): cái cây cho cậu bé mọi thứ, đến khi chỉ còn gốc. Nhiều người lớn đọc như câu chuyện cảm động về tình yêu vô điều kiện; nhiều người khác lại thấy đó là ví dụ về cho đi đến mức cạn kiệt và một người chỉ biết nhận. Với trẻ lớn, đây là truyện rất tốt để bàn về cho bao nhiêu là vừa.
- Cá cầu vồng của Marcus Pfister (1992): chú cá đẹp nhất đại dương học cách chia vảy lấp lánh cho bạn bè. Cuốn sách được yêu thích rộng rãi, nhưng cũng có ý kiến phê bình rằng thông điệp có thể bị hiểu thành "phải cho đi để được chấp nhận". Có thể hỏi trẻ: chú cá cho vì muốn, hay vì sợ không có bạn?
Tên các bản dịch tiếng Việt có thể khác nhau tuỳ nhà xuất bản. Điều quan trọng không phải là truyện nào "đúng", mà là truyện mở ra cuộc trò chuyện.
Những điều nên tránh
- Kết bằng bài học ép buộc: "Thấy chưa, phải biết chia sẻ như bạn cá." Trẻ dễ thấy bị giảng và bớt hứng thú với truyện.
- So sánh trẻ với nhân vật xấu: "Con giống ông anh trong truyện Cây khế đấy." Đây là một cách dán nhãn.
- Chỉ chọn truyện có cái kết đẹp: trẻ cũng cần thấy những tình huống khó, nơi cho hay giữ đều có cái giá.
- Bỏ qua câu hỏi khó của trẻ: khi trẻ hỏi "sao kiến không cho ve?", đó là lúc tốt nhất để nghe trẻ nghĩ.
Áp dụng được ngay
- Chọn một truyện về cho và nhận có nhân vật là trẻ em hoặc người lớn bình thường, đọc cùng con trong tuần này.
- Trong lúc đọc, dừng lại một lần ở chỗ nhân vật phải chọn cho hay giữ, hỏi con "con nghĩ bạn ấy sẽ làm gì?".
- Sau khi đọc, hỏi một câu nối với đời thật: "Con có khi nào thấy giống bạn này chưa?". Chỉ nghe, không sửa.
- Với trẻ lớn, đọc lại một truyện quen như Kiến và ve sầu, rồi hỏi ý kiến của con về phía nhân vật ít được bênh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đọc truyện có làm trẻ biết chia sẻ hơn không?
Có thể. Nghiên cứu của Larsen, Lee và Ganea (2018) cho thấy trẻ 4–6 tuổi nghe truyện về chia sẻ với nhân vật là người thì chia nhãn dán nhiều hơn. Hiệu quả không thấy khi cùng truyện dùng nhân vật thú biết nói.
Đọc đối thoại là gì?
Là cách đọc truyện trong đó người lớn đặt câu hỏi, khuyến khích trẻ kể và mở rộng câu trả lời của trẻ, được Whitehurst và cộng sự mô tả năm 1988. Cách này giúp trẻ tiến bộ ngôn ngữ và nghĩ sâu hơn về nhân vật.
Nên chọn truyện gì để dạy con về cho và nhận?
Truyện có nhân vật gần với đời sống của trẻ, có tình huống phải chọn giữa cho và giữ. Truyện cổ như Cây khế, Sự tích dưa hấu hay ngụ ngôn Kiến và ve sầu đều mở ra nhiều câu hỏi để bàn.
Đọc tiểu thuyết có làm người ta đồng cảm hơn không?
Nghiên cứu của Kidd và Castano (2013) từng cho thấy như vậy, nhưng nhiều nhóm khác không lặp lại được. Người đọc nhiều có xu hướng hiểu người khác tốt hơn một chút, còn hiệu quả của một lần đọc thì nhỏ và chưa chắc chắn.
Có nên rút ra bài học cho con sau mỗi truyện không?
Không nên kết bằng lời giảng. Một câu hỏi mở và lắng nghe con trả lời thường hiệu quả hơn, vì trẻ tự nghĩ ra điều mình rút được và không thấy giờ đọc thành giờ học.