Đến muộn bắt cả nhóm chờ là một dạng lấy thời gian của người khác mà không hỏi: một người trễ hai mươi phút trong nhóm mười người là hơn ba giờ đồng hồ của người khác bị dùng vào việc chờ. Phần lớn người hay trễ không coi thường ai, mà mắc "ảo tưởng lập kế hoạch", luôn đánh giá thấp thời gian cần để làm xong việc. Cách sửa hiệu quả là tính ngược từ giờ hẹn và cộng thêm khoảng đệm, còn ở phía nhóm thì nên thống nhất từ trước: chờ bao lâu, sau đó làm gì.
"Giờ cao su" và phép tính ít ai làm
Người Việt có sẵn từ "giờ cao su" để chỉ kiểu giờ hẹn co giãn: hẹn bảy giờ, bảy rưỡi mới đông đủ. Ở nhiều đám cưới, giờ ghi trên thiệp và giờ khai tiệc thật cách nhau đến cả tiếng; khách quen lệ ấy đến muộn, và người đến đúng giờ ngồi chờ.
Thử tính một buổi họp nhóm mười người, một người đến trễ hai mươi phút, cả nhóm quyết định chờ. Người trễ mất hai mươi phút. Chín người còn lại, mỗi người hai mươi phút, cộng lại là 180 phút, tức ba tiếng đồng hồ. Nếu chuyện đó lặp lại mỗi tuần, một năm là hơn một trăm năm mươi giờ của người khác bị dùng vào việc ngồi chờ. Người đến muộn hiếm khi nhìn thấy con số này, vì với họ, mỗi lần chỉ là "có mấy phút".
Đó là lý do chuyện đúng giờ nằm ở ranh giới giữa nghĩ cho mình và nghĩ cho người: thời gian là thứ mỗi người có như nhau, và không ai lấy lại được.
Vì sao có người luôn trễ
Ảo tưởng lập kế hoạch
Năm 1979, Daniel Kahneman và Amos Tversky đặt tên cho xu hướng đánh giá thấp thời gian cần để hoàn thành một việc, dù đã từng trễ nhiều lần: ảo tưởng lập kế hoạch (planning fallacy). Năm 1994, Roger Buehler, Dale Griffin và Michael Ross kiểm chứng điều này với sinh viên làm luận văn: phần lớn không xong kịp mốc thời gian chính họ dự đoán, kể cả mốc họ gọi là "trường hợp xấu nhất". Điều thú vị là khi đoán cho người khác, người ta lại đoán thận trọng hơn. Với việc của chính mình, ta thường tưởng tượng kịch bản suôn sẻ và quên kẹt xe, quên tìm chìa khoá, quên đứa con đòi mặc áo khác.
Tính giờ đi, quên giờ chuẩn bị
Nhiều người chỉ tính "từ nhà đến quán mất mười lăm phút", không tính thời gian thay đồ, lấy xe, đổ xăng, gửi xe, tìm bàn. Mỗi bước vài phút, cộng lại thành hai mươi phút trễ.
Tranh thủ thêm một việc
"Còn mười phút, trả lời thêm cái mail đã." Người hay trễ thường ghét cảm giác phải chờ, nên cố lấp đầy mọi khoảng trống trước giờ đi, và luôn thiếu đúng khoảng đệm cần thiết.
Khó khăn thật với thời gian
Một số người gặp khó khăn thật sự trong việc cảm nhận và ước lượng thời gian, đôi khi liên quan đến các vấn đề về chú ý như tăng động giảm chú ý. Với họ, trách móc ít tác dụng; điều giúp được là công cụ (báo thức, hẹn giờ), sự thấu hiểu và, khi cần, gặp bác sĩ hay nhà tâm lý để được đánh giá đúng.
Văn hoá về giờ giấc
Nhà tâm lý Robert Levine dành nhiều năm nghiên cứu cách các nền văn hoá nhìn thời gian, tổng kết trong cuốn A Geography of Time (1997). Trong một nghiên cứu đầu thập niên 1980, ông và cộng sự so sánh sinh viên ở Brazil và ở California, thấy hai nhóm có định nghĩa rất khác nhau về thế nào là "muộn" và mức độ đáng trách của việc đến muộn. Năm 1999, Levine và Ara Norenzayan đo "nhịp sống" ở 31 nước bằng tốc độ đi bộ, tốc độ phục vụ ở bưu điện và độ chính xác của đồng hồ công cộng, thấy khác biệt rất lớn giữa các nơi. Ý chính: chuẩn mực đúng giờ là thứ học được từ cộng đồng, không phải đức tính tự nhiên.
Chuẩn mực khác nhau, ai đúng?
Hiểu chuyện văn hoá giúp bớt gay gắt, nhưng không xoá trách nhiệm. Trong một nhóm, chuẩn mực là thứ cả nhóm cùng đồng ý. Khi đa số đến đúng giờ và một người luôn đến muộn, đó không còn là khác biệt văn hoá mà là một người đặt chuẩn riêng cho cả nhóm.
| Tình huống | Mức chờ thường được chấp nhận | Gợi ý |
|---|---|---|
| Cà phê bạn bè, không vội | Co giãn, tuỳ nhóm | Nhắn trước nếu trễ quá mười phút |
| Đi chung xe, chuyến tàu, chuyến bay | Gần như không có | Hẹn sớm hơn giờ đi thật, không chờ quá mốc đã thống nhất |
| Họp công việc | Rất ít | Bắt đầu đúng giờ, người trễ tự cập nhật |
| Hẹn với người lớn tuổi, người đang ốm | Không nên để họ chờ | Đến sớm vài phút |
| Tiệc, đám cưới | Theo lệ địa phương | Hỏi chủ nhà giờ khai tiệc thật |
Đến muộn trong cuộc họp
Nhóm nghiên cứu của nhà tâm lý tổ chức Steven Rogelberg đã khảo sát chuyện đến muộn trong các cuộc họp công việc, một hiện tượng phổ biến nhưng ít được nghiên cứu trước đó. Kết quả cho thấy chuyện tưởng nhỏ này làm người dự họp bực bội và đánh giá cuộc họp kém hơn. Ngoài nghiên cứu, kinh nghiệm thường ngày cũng cho thấy: một câu nhắn trước "mình trễ năm phút, mọi người cứ bắt đầu" thay đổi khá nhiều cách người khác cảm nhận.
Ở công sở, việc chờ người đến muộn còn có một hệ quả ngầm: nó dạy cả nhóm rằng đến đúng giờ là dại. Người đúng giờ phải chờ, người muộn không mất gì. Lâu dần ai cũng đến muộn hơn một chút.
Phía nhóm: thoả thuận trước, không trách sau
- Thống nhất mức chờ. "Chờ mười lăm phút, sau đó đi trước, ai đến sau thì tự đến điểm hẹn." Nói từ đầu thì khi làm không ai thấy bị bỏ rơi.
- Bắt đầu đúng giờ. Với họp hành, bắt đầu đúng giờ là cách tôn trọng người đến đúng giờ. Người trễ tự cập nhật sau.
- Hẹn cụ thể. "Bảy giờ có mặt ở cổng ga" khác "tầm bảy giờ gặp nhau".
- Nói riêng, nói cụ thể. Với người hay trễ, một cuộc nói chuyện riêng ("ba lần gần đây mọi người chờ cậu khoảng nửa tiếng, tụi mình hơi mệt") hiệu quả hơn trêu chọc trước nhóm.
Phía người hay trễ: sửa thế nào
- Tính ngược từ giờ hẹn. Giờ hẹn trừ thời gian di chuyển, trừ thời gian gửi xe, trừ thời gian chuẩn bị. Đặt báo thức ở mốc "bắt đầu chuẩn bị", không phải mốc "ra khỏi nhà".
- Đo thời gian thật. Một tuần ghi lại thời gian thật mình cần cho việc thay đồ, đi đường quen. Con số thường dài hơn cảm giác.
- Cộng khoảng đệm. Thêm mười lăm đến hai mươi phút cho mọi cuộc hẹn quan trọng. Đến sớm thì mang theo việc gì đó để làm, như đọc sách, để không thấy phí.
- Bỏ "thêm một việc". Khi đến giờ chuẩn bị, dừng mọi việc dở.
- Báo sớm, báo thật. Nếu biết sẽ trễ, nhắn ngay khi biết, kèm giờ đến thật, không phải "em đến ngay đây".
Áp dụng được ngay
- Với cuộc hẹn gần nhất, ghi lại giờ mình thật sự ra khỏi nhà và giờ đến nơi, so với dự tính.
- Đặt báo thức "bắt đầu chuẩn bị" cho mọi cuộc hẹn trong tuần, sớm hơn mười lăm phút so với thói quen.
- Nếu mình hay phải chờ người khác, đề xuất trong nhóm một mức chờ cụ thể cho buổi tụ tập tới.
- Nếu mình là người tổ chức họp, thử bắt đầu đúng giờ dù chưa đủ người, xem tuần sau mọi người có đến sớm hơn không.
Câu hỏi thường gặp
Đến muộn có phải là ích kỷ không?
Không phải lúc nào cũng vì ích kỷ; nhiều người trễ do đánh giá thấp thời gian chuẩn bị. Nhưng đến muộn lặp lại đúng là lấy thời gian của người khác mà không hỏi, nên cần được sửa và cần xin lỗi.
Ảo tưởng lập kế hoạch là gì?
Là xu hướng đánh giá thấp thời gian cần để làm xong một việc, dù trước đó từng trễ nhiều lần, do Kahneman và Tversky đặt tên năm 1979. Người ta thường đoán cho mình lạc quan hơn đoán cho người khác.
Giờ cao su là gì?
Là cách nói của người Việt chỉ kiểu giờ hẹn co giãn, hẹn một giờ nhưng thực tế bắt đầu muộn hơn nhiều. Nó phổ biến ở tiệc tùng, đám cưới, và gây thiệt cho người đến đúng giờ.
Nên chờ bạn đến muộn bao lâu?
Không có con số chung, nhưng nên thống nhất từ trước, ví dụ mười lăm phút. Với tàu xe, chuyến bay hay họp công việc thì gần như không nên chờ, người trễ tự theo sau.
Làm sao để bỏ thói quen đến muộn?
Tính ngược từ giờ hẹn gồm cả thời gian chuẩn bị và gửi xe, cộng mười lăm đến hai mươi phút đệm, đặt báo thức ở mốc bắt đầu chuẩn bị và bỏ thói quen làm thêm một việc trước khi đi.
