Trẻ cho rồi đòi lại, tặng rồi tiếc là chuyện rất phổ biến ở tuổi mầm non và đầu tiểu học, và thường không phải dấu hiệu ích kỷ. Trẻ chưa đoán trước được cảm giác của mình sau khi mất món đồ, chưa phân biệt rõ "cho mượn" với "cho hẳn", và khả năng kìm cảm xúc bốc đồng còn đang phát triển. Ở người lớn cũng có xu hướng tương tự: các nhà kinh tế học hành vi gọi là "hiệu ứng sở hữu", ta đánh giá món đồ của mình cao hơn khi sắp mất nó. Hiểu điều đó giúp người lớn phản ứng bình tĩnh và dạy trẻ cách cho có cân nhắc.
Một buổi chiều có hai chiếc kẹp tóc
Thử hình dung: bé Mít năm tuổi thấy bạn cùng lớp khen chiếc kẹp tóc hình con bướm, liền tháo ra tặng bạn. Chiều về, Mít khóc nức nở, đòi mẹ sang nhà bạn lấy lại. Hôm sau ở lớp, Mít giật chiếc kẹp trên tóc bạn, hai đứa cùng khóc, cô giáo phải can.
Người lớn thường có hai phản ứng: bực vì con "cho rồi lại đòi, xấu hổ quá", hoặc lo vì con "chẳng biết giữ đồ". Nhưng nhìn kỹ, Mít không hề tính toán. Lúc tặng, Mít thật lòng muốn bạn vui. Lúc tiếc, Mít cũng thật lòng buồn. Hai cảm xúc thật nối tiếp nhau, chỉ là trẻ chưa biết cảm xúc thứ hai sẽ đến.
Vì sao trẻ tặng rồi tiếc
Chưa đoán được cảm giác của chính mình
Muốn cho mà không tiếc, phải hình dung được "mai mình sẽ thấy thế nào khi không còn cái kẹp này". Đó là một kỹ năng nhận thức khá phức tạp: tưởng tượng về bản thân ở tương lai. Ở trẻ mầm non, cảm xúc của khoảnh khắc hiện tại, như niềm vui khi được bạn khen, chiếm gần hết chỗ. Ngay cả người lớn cũng thường đoán sai cảm xúc tương lai của mình; trẻ nhỏ còn đoán khó hơn nhiều.
"Cho mượn" và "cho hẳn" còn lẫn lộn
Với người lớn, "cho" và "cho mượn" là hai việc rõ ràng. Với trẻ nhỏ, ranh giới ấy mờ. Trẻ có thể nghĩ "tặng bạn" nghĩa là "bạn đeo thử một lúc". Khi phát hiện bạn mang hẳn về nhà, trẻ cảm thấy bị lấy mất. Trẻ cần nhiều lần trải nghiệm và lời giải thích mới nắm được quy tắc sở hữu của người lớn.
Khả năng kìm cảm xúc còn non
Vùng vỏ não trước trán, nơi giúp con người dừng lại, cân nhắc và kìm hành động bốc đồng, phát triển chậm và kéo dài đến tận tuổi trưởng thành. Trẻ năm tuổi thấy tiếc là lập tức muốn lấy lại, chưa có "khoảng dừng" giữa cảm xúc và hành động. Giật lại món đồ là kết quả tự nhiên của một bộ não chưa có phanh tốt.
Món đồ của mình luôn quý hơn
Năm 1990, Daniel Kahneman, Jack Knetsch và Richard Thaler cho thấy ở người lớn: những người được tặng một chiếc cốc đòi giá bán cao hơn hẳn so với mức người chưa có cốc chịu trả để mua nó. Họ gọi đây là hiệu ứng sở hữu: khi một thứ đã là của mình, mất nó đau hơn so với niềm vui khi có nó.
Năm 2001, William Harbaugh, Kate Krause và Lise Vesterlund kiểm tra hiệu ứng này ở trẻ em và thấy nó có mặt từ tuổi mẫu giáo, và không giảm rõ khi trẻ lớn lên. Nói cách khác, cái tiếc của Mít không phải "trò trẻ con" mà là một xu hướng mà người lớn cũng mang theo suốt đời; người lớn chỉ giỏi giấu nó hơn.
Ảnh hưởng của người khác
Món đồ được bạn khen bỗng có giá trị hơn trong mắt trẻ. Đôi khi chính lời khen của bạn khiến trẻ tặng ngay, và chính việc bạn quý món đồ ấy lại khiến trẻ tiếc. Một món đồ nằm trong ngăn kéo cả tháng có thể trở thành "quý nhất trên đời" khi thấy nó trên tay người khác.
Cho mượn, cho hẳn và trao đổi
Một trong những việc hữu ích nhất người lớn có thể làm là giúp trẻ có từ ngữ rõ ràng cho các kiểu chuyển đồ khác nhau:
| Kiểu | Nghĩa | Câu nói giúp trẻ hiểu |
|---|---|---|
| Cho mượn | Bạn dùng một lúc rồi trả lại | "Con cho bạn mượn đến giờ về nhé, bạn sẽ trả con." |
| Cho hẳn, tặng | Món đồ thành của bạn, không lấy lại | "Tặng là của bạn luôn, mình không đòi lại được đâu. Con có chắc không?" |
| Đổi | Hai bạn trao cho nhau, mỗi người giữ món mới | "Đổi rồi thì con giữ cái của bạn, bạn giữ cái của con." |
| Chơi chung | Món đồ vẫn là của mình, cả hai cùng dùng | "Vẫn là của con, nhưng hai đứa cùng chơi." |
Khi trẻ định tặng một món đồ mình quý, câu hỏi "con có chắc không, tặng là không lấy lại được" không nhằm ngăn trẻ hào phóng. Nó giúp trẻ tập dừng lại một nhịp, tập hình dung cảm giác ngày mai.
Khi trẻ đã đòi lại
Không có cách xử lý duy nhất, nhưng vài nguyên tắc giúp tình huống bớt căng:
- Công nhận cảm xúc trước. "Con tiếc cái kẹp lắm phải không." Trẻ cần được thấy cảm xúc của mình là thật trước khi nghe giải thích.
- Không mắng là "xấu", "ích kỷ". Nhãn dán không giúp trẻ hiểu chuyện gì đã xảy ra.
- Không giật lại thay trẻ. Người lớn sang nhà bạn đòi lại dạy trẻ rằng cứ tiếc là được lấy về.
- Giúp trẻ nói chuyện với bạn. Có thể hỏi bạn có đồng ý đổi lại hay trả không. Nếu bạn không muốn, giúp trẻ chấp nhận, và nói về lần sau.
- Nói chuyện với phụ huynh bên kia. Nếu món đồ có giá trị lớn, như đồ trang sức, đồ điện tử, kỷ vật gia đình, người lớn hai bên nên trao đổi với nhau, vì trẻ nhỏ chưa đủ khả năng quyết định tặng những thứ như vậy.
Khi nào là bình thường, khi nào nên để ý
Cho rồi đòi lại thường gặp nhiều ở tuổi 3–6 và giảm dần khi trẻ lớn, có thêm từ ngữ và khả năng tự kiểm soát. Nếu trẻ lớn hơn vẫn thường xuyên đòi lại, có thể là trẻ chưa được giải thích rõ, hoặc đang gặp khó khăn khác như cảm thấy thiếu thốn, bất an. Nếu kèm theo những cơn giận dữ dữ dội, khó hoà nhập với bạn bè kéo dài, phụ huynh có thể trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được tư vấn.
Áp dụng được ngay
- Dạy trẻ bốn từ: cho mượn, tặng, đổi, chơi chung. Dùng chúng mỗi khi trẻ chuyển đồ cho ai.
- Khi trẻ định tặng món đồ quý, hỏi một câu: "Tặng là của bạn luôn, con có chắc không?". Tôn trọng quyết định của trẻ sau câu hỏi đó.
- Cùng trẻ chọn một hộp nhỏ chứa "đồ có thể tặng", những món trẻ đã đồng ý cho đi. Khi muốn tặng bạn, trẻ chọn từ hộp này.
- Kể cho trẻ một lần chính mình tiếc khi đã cho ai đó thứ gì, và mình đã làm gì với cảm giác ấy.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ cho rồi đòi lại có phải là ích kỷ không?
Thường không. Trẻ chưa đoán được cảm giác tiếc sau khi cho, chưa phân biệt rõ cho mượn với cho hẳn, và khả năng kìm cảm xúc bốc đồng còn đang phát triển. Đây là chuyện phổ biến ở tuổi mầm non.
Hiệu ứng sở hữu là gì?
Là xu hướng đánh giá món đồ của mình cao hơn khi sắp mất nó, được Kahneman, Knetsch và Thaler chứng minh năm 1990. Harbaugh và cộng sự (2001) thấy hiệu ứng này có mặt ở trẻ từ tuổi mẫu giáo.
Trẻ tặng đồ rồi đòi lại thì cha mẹ nên làm gì?
Công nhận cảm xúc tiếc của trẻ, không mắng hay dán nhãn, không tự đi đòi lại thay trẻ. Giúp trẻ nói chuyện với bạn và giải thích cho lần sau về sự khác nhau giữa tặng và cho mượn.
Làm sao dạy trẻ phân biệt cho mượn và cho hẳn?
Dùng từ ngữ rõ ràng mỗi lần chuyển đồ: cho mượn là trả lại, tặng là của bạn luôn, đổi là mỗi người giữ món mới. Hỏi trẻ "con có chắc không" trước khi tặng món đồ quý.
Trẻ tặng đồ đắt tiền cho bạn thì có nên đòi lại?
Với đồ có giá trị lớn hoặc kỷ vật, người lớn hai bên nên trao đổi trực tiếp với nhau, vì trẻ nhỏ chưa đủ khả năng quyết định tặng những thứ đó. Nên giải thích với trẻ thay vì để trẻ tự giật lại.