Gen ích kỷ (The Selfish Gene) là cuốn sách của nhà sinh học Anh Richard Dawkins, xuất bản năm 1976. Ý chính: trong tiến hoá, đơn vị được chọn lọc nên được nhìn ở cấp gen chứ không phải cá thể hay loài; gen "ích kỷ" theo nghĩa ẩn dụ là chúng được giữ lại nếu giúp bản sao của chính chúng lan rộng. Cuốn sách không nói con người sinh ra ích kỷ — trái lại, một phần lớn của nó giải thích vì sao lòng vị tha và hợp tác có thể tiến hoá.
Cuốn sách ra đời trong bối cảnh nào
Giữa thế kỷ 20, nhiều người — kể cả không ít nhà sinh học — giải thích hành vi động vật bằng câu "vì lợi ích của loài": con vật hy sinh để loài tồn tại. Từ thập niên 1960, cách giải thích này bị phê phán mạnh. George C. Williams trong Adaptation and Natural Selection (1966) lập luận rằng chọn lọc ở cấp nhóm thường yếu hơn nhiều so với chọn lọc ở cấp cá thể và gen. Các công trình toán học của W. D. Hamilton, Robert Trivers và John Maynard Smith cùng thời đặt nền cho cách nhìn mới.
Dawkins, khi đó là giảng viên ở Đại học Oxford, không tự mình đưa ra những lý thuyết nền này. Đóng góp của ông là gom chúng lại, kể lại bằng ngôn ngữ dễ hiểu, và đẩy cách nhìn "lấy gen làm trung tâm" đi đến tận cùng. Chính vì viết cho số đông, cuốn sách trở thành một trong những sách khoa học phổ thông bán chạy nhất thế kỷ 20.
"Ích kỷ" ở đây là một ẩn dụ
Gen không có ý nghĩ, không có mong muốn, không có đạo đức. Nó là một đoạn phân tử ADN. Khi Dawkins gọi gen là "ích kỷ", ông dùng một cách nói tắt: những gen nào — vô tình — tạo ra cơ thể và hành vi giúp bản sao của chúng được truyền tiếp nhiều hơn thì sẽ phổ biến dần qua các thế hệ. Thế thôi.
Dawkins dùng hình ảnh cơ thể sinh vật là "cỗ máy sinh tồn" mà gen dựng nên để tự nhân bản. Hình ảnh này gây sốc, và cũng là nguồn gốc của nhiều hiểu lầm.
Trong các lần tái bản sau, Dawkins nhiều lần viết rằng cái tên có thể đã gây hiểu sai, và ông từng gợi ý một cái tên khác như Gen bất tử (The Immortal Gene) cũng phù hợp với nội dung. Bản kỷ niệm 30 năm ra năm 2006 có lời giới thiệu bàn về chuyện này.
Gen ích kỷ có thể tạo ra sinh vật vị tha
Đây là chỗ hay bị đọc ngược nhất. Theo logic của cuốn sách, một gen khiến cơ thể mang nó giúp đỡ cá thể khác vẫn có thể lan rộng, nếu sự giúp đỡ ấy rốt cuộc làm cho nhiều bản sao của gen đó được truyền đi. Vài con đường chính mà sách trình bày:
- Giúp người thân: người thân mang nhiều gen giống mình, nên giúp họ cũng là giúp các bản sao gen của mình. (Lý thuyết này của W. D. Hamilton được trình bày riêng ở danh mục Khoa học về lòng vị tha.)
- Có đi có lại: giúp người hôm nay, được giúp lại mai sau — điều kiện là gặp lại nhau và nhớ được ai đã giúp ai.
- Chiến lược ổn định: dựa trên công trình của Maynard Smith, sách bàn về những cách ứng xử mà khi đã phổ biến trong quần thể thì khó bị một cách khác thay thế.
Ở chương về hợp tác trong những lần tái bản sau (chương có tựa "Nice guys finish first" — người tử tế về đích trước), Dawkins kể về các cuộc thi đấu chiến lược trên máy tính do nhà khoa học chính trị Robert Axelrod tổ chức quanh thế lưỡng nan người tù. Chiến lược "ăn miếng trả miếng" (tit for tat) — hợp tác trước, sau đó làm theo đối phương ở lượt trước — đã giành kết quả cao nhất. Bài học được Dawkins nhấn mạnh: trong những tương tác lặp lại, tử tế nhưng không dễ bị lợi dụng lại là cách có lợi.
Năm cách hiểu sai thường gặp
| Hiểu sai | Thực ra sách nói |
|---|---|
| Con người sinh ra ích kỷ, đó là bản chất | "Ích kỷ" là của gen, theo nghĩa ẩn dụ; cá thể do gen tạo ra có thể rất hợp tác, vị tha |
| Có một "gen ích kỷ" cụ thể trong người | Không có gen nào tên là gen ích kỷ; tên sách nói về mọi gen nhìn từ góc chọn lọc |
| Khoa học chứng minh nên sống ích kỷ | Sách mô tả cơ chế tự nhiên, không đưa ra lời khuyên đạo đức; tự nhiên chưa chắc là tốt |
| Gen quyết định mọi hành vi | Hành vi chịu ảnh hưởng của gen, môi trường và văn hoá; Dawkins phản đối cách hiểu "định mệnh di truyền" |
| Vị tha là giả, chỉ là gen giả vờ | Gen không giả vờ gì; một hành vi giúp người là giúp thật, dù có thể giải thích được nguồn gốc tiến hoá của nó |
Ngoài chuyện ích kỷ: chữ "meme" ra đời từ đây
Ở chương cuối bản 1976, Dawkins đặt ra chữ meme để chỉ đơn vị truyền tải văn hoá — một giai điệu, một câu nói, một kiểu thời trang — được sao chép từ người này sang người khác, giống như gen được sao chép qua thế hệ. Ông muốn gợi ý rằng con người còn có một "kênh di truyền" thứ hai là văn hoá, nơi những ý tưởng như hợp tác, chia sẻ có thể lan truyền độc lập với gen.
Ngày nay chữ "meme" phổ biến khắp mạng xã hội với nghĩa ảnh chế, khác khá xa ý ban đầu, nhưng nguồn gốc của nó là từ cuốn sách này.
Những tiếng nói phản biện
Cách nhìn lấy gen làm trung tâm có ảnh hưởng lớn nhưng không phải không có người phản đối. Nhà cổ sinh vật học Stephen Jay Gould phê phán việc coi gen là đơn vị chọn lọc duy nhất, cho rằng chọn lọc tác động lên cơ thể và nhiều cấp khác nhau. Cuộc tranh luận về chọn lọc đa cấp (multilevel selection), với những người như David Sloan Wilson và về sau là E. O. Wilson, vẫn tiếp tục đến nay. Một số nhà sinh lý học như Denis Noble cũng cho rằng hình ảnh gen "điều khiển" cơ thể là quá đơn giản.
Với người đọc phổ thông, điều quan trọng là: đây là tranh luận về cách mô tả tiến hoá ở cấp nào cho đúng, không phải tranh luận về chuyện con người có nên ích kỷ hay không.
Đọc cuốn sách này thế nào cho có ích
Cuốn sách dễ đọc nhưng không mỏng. Vài gợi ý cho người mới:
- Đọc lời tựa của bản tái bản mới nhất trước, nơi tác giả giải thích lại cái tên.
- Đọc chương về chiến lược ổn định và chương "người tử tế về đích trước" — đây là phần trực tiếp trả lời câu hỏi "vì sao có hợp tác".
- Nhớ rằng mọi chữ "muốn", "mưu tính", "ích kỷ" gán cho gen đều là cách nói tắt.
- Đọc thêm một quan điểm khác, chẳng hạn các bài viết của Stephen Jay Gould, để thấy cuộc tranh luận nhiều chiều.
Áp dụng được ngay
- Sửa một câu nói quen. Lần tới nghe ai bảo "khoa học chứng minh con người ích kỷ, có cả sách Gen ích kỷ", có thể nhắc nhẹ: sách nói về gen như đơn vị chọn lọc, và chính nó giải thích vì sao hợp tác tiến hoá được.
- Thử nguyên tắc "tử tế trước, rõ ràng sau". Trong quan hệ lặp lại — hàng xóm, đồng nghiệp — bắt đầu bằng thiện chí, nhưng nếu bị lợi dụng thì nói rõ. Đó là tinh thần của chiến lược "ăn miếng trả miếng" theo nghĩa tốt.
- Đọc một chương thay vì đọc tóm tắt. Phần lớn hiểu lầm đến từ tóm tắt trên mạng; một chương nguyên văn thường đủ để thấy khác.
Câu hỏi thường gặp
Gen ích kỷ là gì?
"Gen ích kỷ" là cách nói ẩn dụ của Richard Dawkins trong cuốn sách năm 1976: những gen giúp bản sao của chính chúng được truyền đi nhiều hơn sẽ phổ biến qua các thế hệ. Gen không có ý nghĩ hay động cơ; "ích kỷ" chỉ là cách nói tắt.
Gen ích kỷ có nghĩa con người sinh ra ích kỷ không?
Không. Sách nói về gen như đơn vị chọn lọc, và chính logic đó giải thích vì sao cá thể có thể giúp người thân, hợp tác có đi có lại. Gen "ích kỷ" có thể tạo ra những sinh vật rất vị tha.
Cuốn Gen ích kỷ xuất bản năm nào?
Sách xuất bản lần đầu năm 1976, được tái bản năm 1989 với các chương bổ sung và bản kỷ niệm 30 năm ra năm 2006. Các bản sau có lời tựa trong đó tác giả bàn lại về cái tên dễ gây hiểu lầm.
Chữ meme có nguồn gốc từ đâu?
Richard Dawkins đặt ra chữ "meme" trong chương cuối của "Gen ích kỷ" để chỉ đơn vị truyền tải văn hoá được sao chép từ người sang người, như một giai điệu hay câu nói. Nghĩa "ảnh chế" trên mạng ngày nay là nghĩa phát sinh sau.
Ai phản đối quan điểm của Dawkins?
Stephen Jay Gould phê phán việc coi gen là đơn vị chọn lọc duy nhất. Những người ủng hộ chọn lọc đa cấp như David Sloan Wilson cho rằng chọn lọc diễn ra ở nhiều cấp. Đây là tranh luận khoa học về cách mô tả tiến hoá, không phải về đạo đức.