Cho mà mong trả: khi lòng tốt biến thành cuốn sổ nợ trong đầu

Cho mà mong trả là khi món quà, sự giúp đỡ được đưa ra kèm kỳ vọng ngầm sẽ được đáp lại, và lòng tốt dần biến thành một cuốn sổ nợ trong đầu. Nghiên cứu của Margaret Clark và Judson Mills (1979) cho thấy trong quan hệ thân thiết, việc tính toán qua lại quá rõ làm giảm tình cảm, còn trong quan hệ làm ăn thì ngược lại. Vấn đề không phải là mong được đáp lại — điều rất người — mà là để kỳ vọng ấy âm thầm biến người nhận thành con nợ mà họ không hề biết.

Hai kiểu quan hệ, hai kiểu sổ sách

Margaret Clark và Judson Mills phân biệt hai kiểu quan hệ:

• Quan hệ trao đổi (exchange): giữa người bán – người mua, đối tác, người quen xã giao. Ở đây, cho cái gì thì mong nhận lại tương xứng, càng sớm càng tốt, và điều đó được coi là công bằng.
• Quan hệ cộng đồng (communal): giữa bạn thân, người yêu, gia đình. Ở đây, người ta cho vì người kia cần, và việc tính toán ăn miếng trả miếng bị coi là lạnh lùng.

Trong nghiên cứu năm 1979, khi người tham gia mong một quan hệ thân thiết với người kia, việc người kia trả ơn ngay lập tức làm họ bớt quý người đó. Còn khi quan hệ được định khung là trao đổi, việc trả ngay làm họ quý hơn. Cùng một hành động, hai ý nghĩa ngược nhau.

Ai ghi sổ

Năm 1984, Clark làm thêm một thí nghiệm khéo: hai người cùng làm một nhiệm vụ chung — tìm và khoanh các dãy số trên một bảng — và mỗi người được phát một cây bút màu khác. Người tham gia có thể chọn dùng bút cùng màu với người kia (khó biết ai làm phần nào) hoặc dùng bút khác màu (dễ ghi nhận đóng góp riêng). Trong khung quan hệ trao đổi, người ta có xu hướng chọn bút khác màu, muốn ghi rõ phần mình. Trong khung quan hệ thân thiết, ít người quan tâm đến chuyện ấy.

Ẩn dụ "cuốn sổ" trong tiêu đề bài này đến từ đây: trong quan hệ thân, ghi sổ là dấu hiệu quan hệ đang chuyển sang kiểu trao đổi.

Món quà luôn mang theo nghĩa vụ

Ngay từ năm 1925, nhà nhân học Pháp Marcel Mauss, trong tiểu luận Luận về tặng phẩm (Essai sur le don), đã chỉ ra rằng ở nhiều xã hội, món quà không bao giờ hoàn toàn "miễn phí". Nó tạo ra ba nghĩa vụ: nghĩa vụ cho, nghĩa vụ nhận và nghĩa vụ đáp lại. Từ chối nhận là xúc phạm; nhận mà không đáp là mất mặt.

Tâm lý học xã hội cũng đo được sức nặng của nghĩa vụ đáp lại. Năm 1971, Dennis Regan làm một thí nghiệm: người tham gia ngồi cùng một người lạ (thật ra là người hợp tác với nhóm nghiên cứu). Trong giờ nghỉ, người lạ đi ra và mang về một chai nước ngọt cho người tham gia, hoặc về tay không. Sau đó người lạ nhờ mua vé số ủng hộ. Người đã nhận chai nước mua nhiều vé hơn hẳn — và điều này xảy ra ngay cả khi họ không thích người lạ đó lắm. Robert Cialdini về sau gọi đây là "nguyên tắc đáp lại", một trong những cơ chế thuyết phục mạnh nhất.

Điều này cho thấy hai mặt. Mong được đáp lại là một phần tự nhiên của trao đổi giữa người với người. Nhưng nó cũng có thể bị dùng để gây sức ép, và người nhận có thể thấy mình bị trói buộc bởi món quà mình không hề xin.

Khi lòng tốt biến thành sổ nợ

Vấn đề ở cả ba trường hợp không nằm ở việc người cho mong được đáp lại. Vấn đề nằm ở chỗ kỳ vọng ấy không bao giờ được nói ra lúc cho, nên người nhận không biết mình đang "nợ". Đến khi sổ được lật ra, người nhận thấy bị bất ngờ, còn người cho thấy bị phụ lòng. Cả hai đều có lý theo cách của mình.

Những tục lệ như ghi sổ tiền mừng cưới, phúng viếng là một dạng sổ sách công khai trong văn hoá Việt, được mọi người hiểu và chấp nhận — chuyện đó thuộc một bài riêng về văn hoá. Ở đây ta nói về cuốn sổ không ai thấy, chỉ nằm trong lòng người cho.

Vì sao ta ghi sổ dù không muốn

• Cảm giác công bằng là bản năng. Ngay cả khỉ cũng phản ứng khi bị chia phần thiệt. Thấy khó chịu khi cho mãi không được đáp là phản ứng bình thường, không phải ích kỷ.
• Người cho nhớ rõ hơn người nhận. Việc mình bỏ công thì mình nhớ từng chi tiết; người nhận chỉ nhớ đại khái. Hai bên có hai cuốn sổ với hai con số khác nhau.
• Quan hệ đang lỏng ra. Clark gợi ý rằng khi bắt đầu ghi sổ trong quan hệ thân, đó thường là dấu hiệu quan hệ đang có vấn đề khác — người ta ghi sổ vì không còn tin rằng người kia sẽ có mặt khi mình cần.

Cho mà không thành sổ nợ

Quyết định lúc cho: quà hay cho vay

Trước khi cho, tự hỏi: nếu không bao giờ nhận lại gì, mình có thấy ổn không? Nếu có, đó là quà — cho xong là xong. Nếu không, đó là một cuộc trao đổi, và nên nói rõ ngay từ đầu, kể cả với người thân.

Cho trong sức mình

Người ta thường ghi sổ những món quà vượt quá khả năng của mình, vì cái giá quá lớn nên khó buông. Cho vừa sức thì dễ cho trọn vẹn.

Nói ra nhu cầu thay vì lật sổ

Nếu cần người kia giúp, cứ nhờ thẳng mà không nhắc chuyện cũ. "Tuần này mình cần người trông nhà, bạn giúp được không?" dễ nghe hơn nhiều so với "hồi trước mình trông nhà cho bạn cả tháng".

Nhìn cả cuộc quan hệ, không chỉ từng món

Trong quan hệ thân, cán cân thường lệch theo giai đoạn: có lúc mình cho nhiều, có lúc mình nhận nhiều. Nhìn theo năm tháng sẽ công bằng hơn nhìn theo từng lần.

Áp dụng được ngay

• Nghĩ lại một lần gần đây mình thấy "bị phụ lòng" và tự hỏi: lúc cho, mình có mong gì mà chưa nói ra?
• Lần tới định giúp ai một việc lớn, dành một phút quyết định đó là quà hay trao đổi.
• Nếu đang giữ một cuốn sổ ngầm với ai đó, thử nói chuyện thẳng về điều mình cần thay vì chờ họ tự nhận ra.
• Khi nhận quà mà thấy bị trói buộc, nhớ rằng mình có quyền cảm ơn mà không phải đáp lại ngay hoặc theo cách người cho muốn.