Chiều con có làm con ích kỷ: lằn ranh giữa thương và nuông

Thương con nhiều không làm con ích kỷ; điều nghiên cứu lo ngại là thiếu giới hạn và việc tâng con lên cao hơn người khác. Mô hình kiểu nuôi dạy của Diana Baumrind tách hai trục: ấm áp và đòi hỏi. Kiểu nuôi dạy vừa ấm áp vừa có giới hạn rõ ràng thường gắn với trẻ tự điều chỉnh tốt hơn. Nghiên cứu của Eddie Brummelman và cộng sự (2015) còn cho thấy: sự ấm áp của cha mẹ gắn với lòng tự trọng lành mạnh, còn việc cha mẹ coi con "đặc biệt hơn mọi đứa trẻ khác" gắn với nét ái kỷ cao hơn về sau.

Thương và nuông: hai chuyện khác nhau

Người Việt có sẵn hai chữ để phân biệt: thương và nuông. Thương là quan tâm, gần gũi, lắng nghe. Nuông là chiều theo mọi đòi hỏi, gỡ cho con mọi khó khăn, không để con chịu hậu quả của việc mình làm. Câu "chiều con quá hoá hư" mà ông bà hay nói thực ra đang nói về nuông, không phải về thương.

Thử hình dung hai cảnh. Cảnh một: bé Su sáu tuổi đòi mua đồ chơi ở siêu thị, mẹ nói không, Su lăn ra khóc, mẹ ngồi xuống ôm Su, nói "mẹ biết con thích lắm, nhưng hôm nay mình không mua", rồi bế Su ra xe. Cảnh hai: bé Bông cũng khóc, mẹ ngại người ta nhìn nên mua ngay. Cả hai mẹ đều thương con. Nhưng chỉ cảnh thứ hai là nuông, và nếu lặp lại thường xuyên, Bông học được rằng khóc to là cách lấy được thứ mình muốn.

Mô hình kiểu nuôi dạy của Baumrind

Từ giữa thập niên 1960, nhà tâm lý Diana Baumrind quan sát các gia đình ở California và đề xuất ba kiểu nuôi dạy. Năm 1983, Eleanor Maccoby và John Martin bổ sung kiểu thứ tư, sắp xếp tất cả theo hai trục: mức ấm áp, đáp ứng và mức đòi hỏi, đặt giới hạn.

Qua nhiều nghiên cứu, kiểu dân chủ – có nguyên tắc thường gắn với trẻ tự lập, tự điều chỉnh cảm xúc và quan hệ xã hội tốt hơn. Kiểu dễ dãi, tức là "chiều" theo nghĩa nuông, trong một số nghiên cứu gắn với trẻ khó kiểm soát bốc đồng và khó chấp nhận giới hạn hơn.

Cần nói rõ giới hạn của dòng nghiên cứu này: phần lớn là nghiên cứu tương quan, nghĩa là chỉ thấy hai thứ đi cùng nhau, chưa chứng minh cái này gây ra cái kia. Tính khí bẩm sinh của trẻ cũng ảnh hưởng ngược lên cách cha mẹ đối xử. Kết quả cũng khác nhau giữa các nền văn hoá; ở một số nền văn hoá châu Á, kiểu nghiêm khắc không gắn với kết quả xấu rõ rệt như ở Mỹ. Mô hình bốn ô nên được dùng như tấm bản đồ để tự soát, không phải bảng chấm điểm cha mẹ.

Nghiên cứu về nguồn gốc của ái kỷ ở trẻ

Năm 2015, Eddie Brummelman và các cộng sự công bố trên tạp chí PNAS một nghiên cứu theo dõi hơn 500 trẻ 7–11 tuổi ở Hà Lan cùng cha mẹ trong khoảng một năm rưỡi. Họ đo hai thứ ở cha mẹ:

• Sự ấm áp: ví dụ cha mẹ cho con biết mình yêu con, dành thời gian vui vẻ cùng con.
• Sự tâng con quá mức: ví dụ cha mẹ đồng ý với những câu như "con mình là tấm gương cho các bạn khác", "con mình xứng đáng được đối xử đặc biệt".

Kết quả: trẻ có cha mẹ tâng con quá mức về sau có nét ái kỷ cao hơn, như cảm giác mình hơn người và xứng đáng được ưu ái. Trong khi đó, sự ấm áp của cha mẹ gắn với lòng tự trọng lành mạnh, tức là cảm giác mình có giá trị như mọi người, không hơn không kém. Hai thứ này khác nhau: lòng tự trọng là "mình ổn", nét ái kỷ là "mình hơn".

Điều đáng chú ý là nghiên cứu này đo nét tính cách ở trẻ bình thường, không chẩn đoán bệnh, và không có nghĩa trẻ được khen nhiều sẽ thành người xấu. Thông điệp chính: yêu thương con không có hại, còn liên tục cho con biết con hơn mọi người thì có thể có hại.

Những kiểu chiều dễ trượt sang nuông

• Luôn nhường phần ngon nhất cho con: miếng thịt ngon, góc ngồi đẹp, quyền chọn kênh. Lâu dần trẻ coi đó là mặc định và không thấy người khác cũng muốn.
• Gỡ hậu quả thay con: con quên bài tập, bố mẹ gọi cô xin; con làm hỏng đồ bạn, bố mẹ đền mà không để con xin lỗi.
• Đứng về phía con trong mọi xung đột: "chắc bạn trêu con trước", "cô giáo không hiểu con".
• Đổi giới hạn khi con khóc: nói "không" rồi đổi thành "có" khi con ăn vạ.
• So con với bạn để tâng con lên: "con giỏi hơn bạn Minh nhiều".

Không có kiểu nào trong số này xuất phát từ ý xấu. Chúng thường đến từ thương con, thiếu thời gian, mệt mỏi hay muốn con có những gì mình từng thiếu. Nhận ra chúng giúp điều chỉnh, không phải để tự trách.

Còn đòn roi thì sao?

Tục ngữ có câu "thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi". Câu này thường được dùng để biện hộ cho việc đánh con. Nhưng nghiên cứu hiện đại không ủng hộ. Năm 2016, Elizabeth Gershoff và Andrew Grogan-Kaylor tổng hợp hàng chục năm nghiên cứu về việc đánh đòn và thấy nó gắn với nhiều kết quả xấu hơn ở trẻ, như hung hăng hơn, nhiều vấn đề hành vi hơn, quan hệ với cha mẹ kém hơn, chứ không giúp trẻ ngoan hơn về lâu dài. Lựa chọn thay cho nuông không phải là đánh, mà là giới hạn rõ ràng được giữ một cách bình tĩnh.

Nếu trẻ bị bạo lực, bị bỏ mặc hay bị xâm hại, ai biết chuyện cũng có thể gọi 111, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113.

Ấm áp và có giới hạn cùng lúc

Kiểu dân chủ – có nguyên tắc không đòi hỏi cha mẹ hoàn hảo. Nó có vài nét chung:

1. Giới hạn ít nhưng giữ được. Đặt ít luật hơn, nhưng đã nói thì giữ, kể cả khi con khóc.
2. Giải thích lý do. "Mình không lấy hết bánh vì bà cũng muốn ăn" dạy trẻ nghĩ đến người khác, khác với "không là không".
3. Công nhận cảm xúc, không đổi giới hạn. "Mẹ biết con buồn" và "hôm nay không mua" có thể đi cùng nhau.
4. Để con chịu hậu quả vừa sức. Quên mang áo mưa thì bị ướt một chút; làm hỏng đồ bạn thì xin lỗi và góp phần sửa.
5. Khen nỗ lực, không khen hơn người. "Con kiên nhẫn lắm" tốt hơn "con giỏi nhất lớp".

Áp dụng được ngay

1. Trong bữa ăn tuần này, để ý xem phần ngon nhất thường về ai. Thử xoay vòng, để trẻ cũng mời người khác trước.
2. Chọn một giới hạn mình hay đổi khi con khóc. Tuần này giữ nó, kèm một câu công nhận cảm xúc.
3. Thay một câu khen so sánh bằng một câu khen nỗ lực cụ thể.
4. Lần tới con gây lỗi với người khác, để con tự xin lỗi, có mình đứng cạnh, thay vì mình xin lỗi thay.