Hay chụp ảnh tự sướng và đăng mạng xã hội không có nghĩa là ái kỷ. Các phân tích tổng hợp cho thấy người có nét ái kỷ phô trương cao dùng mạng xã hội nhiều hơn một chút, đăng ảnh bản thân nhiều hơn một chút, nhưng mối liên hệ này nhỏ, và chưa ai chứng minh được mạng xã hội làm người ta ái kỷ hơn. Phần lớn chuyện "muốn được nhìn thấy" trên mạng bắt nguồn từ một nhu cầu rất bình thường của con người: được kết nối và được công nhận.
Nhu cầu được nhìn thấy là nhu cầu thật
Năm 1995, hai nhà tâm lý học Roy Baumeister và Mark Leary công bố một bài tổng quan rất có ảnh hưởng, lập luận rằng nhu cầu thuộc về, tức được gắn bó và được chấp nhận trong nhóm, là một trong những động lực cơ bản nhất của con người. Họ dẫn nhiều bằng chứng: người bị cô lập dễ ốm hơn, buồn hơn; người ta sẵn sàng làm nhiều việc để không bị gạt ra rìa.
Được nhìn thấy là một phần của nhu cầu đó. Ngày trước, người ta được nhìn thấy ở đám giỗ, ở chợ, ở sân đình. Ai làm được việc tốt thì làng biết. Ngày nay, một phần lớn đời sống xã hội chuyển lên mạng, nên việc được nhìn thấy cũng chuyển theo: đăng ảnh mâm cỗ Tết, ảnh con đi học ngày đầu, ảnh tốt nghiệp.
Năm 2012, hai nhà thần kinh học Diana Tamir và Jason Mitchell ở Đại học Harvard công bố trên tạp chí PNAS một loạt thí nghiệm cho thấy việc nói về bản thân kích hoạt những vùng não liên quan tới cảm giác được thưởng. Trong một thí nghiệm, người tham gia còn sẵn lòng nhận ít tiền hơn để được trả lời câu hỏi về chính mình thay vì về người khác. Nói chuyện về mình, theo nghĩa đó, vốn đã dễ chịu, trước cả khi có mạng xã hội.
Ảnh tự sướng: một chữ mới, một thói quen cũ
Năm 2013, Từ điển Oxford chọn "selfie" làm từ của năm, đánh dấu việc chụp ảnh chính mình bằng điện thoại đã thành thói quen phổ biến. Nhưng chuyện con người muốn lưu lại hình ảnh của mình thì có từ rất lâu: chân dung vẽ, ảnh thẻ, ảnh chụp ở hiệu ảnh ngày cưới, ảnh gia đình treo trong nhà. Cái mới là chi phí: trước kia một tấm ảnh tốn tiền và thời gian, nay gần như miễn phí và tức thì.
Người ta chụp ảnh tự sướng vì nhiều lý do rất khác nhau:
- Ghi lại một khoảnh khắc: chuyến đi, ngày sinh nhật, bộ áo mới.
- Giữ liên lạc: gửi cho bố mẹ ở quê xem mình vẫn khoẻ.
- Thử bản thân: xem kiểu tóc mới hợp không.
- Được khen: mong vài lời dễ thương từ bạn bè.
- Xây dựng hình ảnh nghề nghiệp: người bán hàng, người làm nội dung.
Chỉ có lý do thứ tư liên quan rõ tới nhu cầu được ngưỡng mộ, và ngay cả nó cũng là chuyện bình thường ở mức vừa phải.
Nghiên cứu nói gì về ái kỷ và mạng xã hội
Đã có hàng trăm nghiên cứu về chủ đề này, và đã có những phân tích tổng hợp gom chúng lại. Ví dụ, Timo Gnambs và Markus Appel công bố năm 2018 trên Journal of Personality, và Jessica McCain cùng W. Keith Campbell cũng công bố một phân tích năm 2018. Kết quả chung khá thống nhất:
| Câu hỏi | Kết quả tổng hợp |
|---|---|
| Người ái kỷ phô trương có dùng mạng xã hội nhiều hơn không? | Có, nhưng mối liên hệ nhỏ |
| Họ có đăng ảnh bản thân nhiều hơn không? | Có, mức liên hệ nhỏ tới vừa |
| Người ái kỷ dễ tổn thương thì sao? | Liên hệ yếu hơn hoặc không rõ |
| Mạng xã hội có làm người ta ái kỷ hơn không? | Chưa có bằng chứng chắc chắn; phần lớn nghiên cứu chỉ chụp một thời điểm nên không biết cái nào gây ra cái nào |
"Nhỏ" ở đây nghĩa là: nếu chỉ biết ai đó đăng nhiều ảnh, ta đoán được rất ít về mức ái kỷ của họ. Có vô số người đăng ảnh hằng ngày mà rất biết nghĩ cho người khác, và có người ái kỷ cao gần như không dùng mạng xã hội.
Lượt thích, lời khen và bản ngã mong manh
Dù mạng xã hội không biến ai thành ái kỷ, nó có một đặc điểm đáng để ý: nó đếm. Lượt thích, lượt chia sẻ, số người theo dõi biến sự công nhận thành con số, và con số thì dễ so sánh. Một tấm ảnh ít người thích hơn hôm trước có thể khiến người ta thấy chùng xuống, dù chẳng có gì thay đổi trong đời thực.
Điều này đặc biệt đáng chú ý với những ai mà giá trị bản thân dựa nhiều vào sự công nhận từ bên ngoài. Nhà tâm lý Jennifer Crocker đã nghiên cứu khái niệm "tự trọng phụ thuộc", tức cảm giác giá trị bản thân lên xuống theo kết quả ở một lĩnh vực như ngoại hình, điểm số, sự tán thưởng của người khác. Bà và cộng sự cho thấy tự trọng kiểu này đi kèm cảm xúc thất thường và căng thẳng nhiều hơn. Mạng xã hội không tạo ra kiểu tự trọng đó, nhưng cho nó rất nhiều dịp để chao đảo.
Khi việc đăng ảnh bắt đầu lấn sang người khác
Ở góc nhìn của wiki này, câu hỏi thú vị không phải là "đăng nhiều có ái kỷ không", mà là "đăng thế nào thì vô tình bỏ qua người khác". Một vài tình huống đời thường, nêu như ví dụ giả định:
- Cả nhóm đi ăn, một người chụp mãi chưa xong, đồ ăn nguội, mọi người phải chờ.
- Đăng ảnh tập thể chỉ chọn tấm mình đẹp nhất, dù người khác đang nhắm mắt.
- Đăng ảnh con, ảnh người thân mà không hỏi người đó có muốn không.
- Kể chuyện buồn của bạn trên trang cá nhân để kêu gọi sự cảm thông cho chính mình.
Trong mỗi tình huống, vấn đề không nằm ở việc chụp hay đăng, mà ở chỗ nhu cầu được nhìn thấy của mình lấn lên quyền riêng tư, thời gian hay cảm xúc của người khác. Đây chính là cái cân giữa mình và người mà wiki này bàn.
Dùng mạng xã hội theo cách nuôi kết nối
Một số nghiên cứu phân biệt dùng mạng xã hội chủ động (nhắn tin, bình luận, trò chuyện) và thụ động (lướt xem đời người khác). Nhiều kết quả cho thấy lướt thụ động đi kèm cảm giác so sánh và buồn hơn, còn tương tác chủ động thì ít như vậy hơn. Kết quả giữa các nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất, nhưng gợi ý một điều dễ làm: dùng mạng để nói chuyện với người, không chỉ để xem và để được xem.
Áp dụng được ngay
- Hỏi trước khi đăng ảnh có người khác. Một câu "chị đăng tấm này được không?" mất năm giây và tránh được nhiều chuyện khó chịu.
- Thử một ngày tắt đếm. Đăng một tấm ảnh rồi không mở lại xem bao nhiêu lượt thích trong một ngày. Để ý cảm giác của mình.
- Bình luận thật cho một người. Thay vì chỉ thả tim, viết một câu cụ thể vào ảnh của bạn bè. Kết nối chủ động thường để lại cảm giác ấm hơn.
- Đặt máy xuống khi đồ ăn lên. Chụp nhanh một tấm, hoặc không chụp, để bữa ăn là của những người ngồi cùng bàn.
Câu hỏi thường gặp
Hay chụp ảnh tự sướng có phải là ái kỷ không?
Không. Nghiên cứu cho thấy người có nét ái kỷ phô trương cao đăng ảnh bản thân nhiều hơn một chút, nhưng mối liên hệ nhỏ. Rất nhiều người chụp ảnh tự sướng vì muốn lưu kỷ niệm, giữ liên lạc với người thân hoặc vì công việc.
Mạng xã hội có làm người ta ái kỷ hơn không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn. Phần lớn nghiên cứu chỉ đo ở một thời điểm, nên không biết là mạng xã hội làm tăng ái kỷ hay người ái kỷ tìm tới mạng xã hội nhiều hơn. Các phân tích tổng hợp năm 2018 chỉ thấy mối liên hệ nhỏ.
Vì sao người ta thích nói về bản thân?
Nghiên cứu của Tamir và Mitchell tại Đại học Harvard năm 2012 cho thấy nói về bản thân kích hoạt các vùng não liên quan tới cảm giác được thưởng. Người tham gia thậm chí chịu nhận ít tiền hơn để được nói về mình. Đây là đặc điểm chung của con người.
Selfie là gì và có từ bao giờ?
Selfie là ảnh tự chụp chính mình, thường bằng điện thoại. Từ này được Từ điển Oxford chọn là từ của năm 2013, khi thói quen chụp ảnh tự sướng đã phổ biến rộng.
Đếm lượt thích ảnh hưởng thế nào tới tâm trạng?
Với những người có giá trị bản thân dựa nhiều vào sự công nhận bên ngoài, lượt thích lên xuống dễ làm tâm trạng chao đảo. Tương tác chủ động như trò chuyện, bình luận thật thường để lại cảm giác tốt hơn lướt xem thụ động.