Vị tha có đi có lại là lý thuyết của nhà sinh học Robert Trivers (1971): giúp một cá thể không cùng huyết thống vẫn có thể tiến hoá được, nếu hai bên gặp lại nhau nhiều lần, nhớ được ai đã giúp mình và cái giá khi giúp nhỏ hơn cái lợi khi được giúp. Ví dụ nổi tiếng nhất là dơi quỷ: Gerald Wilkinson (1984) quan sát thấy chúng nôn máu ra mớm cho bạn cùng hang đang đói, và con từng được giúp thường giúp lại. Đây là nền tảng sinh học của câu "có qua có lại".
Khoảng trống mà chọn lọc họ hàng để lại
Lý thuyết của W. D. Hamilton (1964) giải thích vì sao sinh vật giúp họ hàng. Nhưng trong tự nhiên, và nhất là ở con người, rất nhiều sự giúp đỡ diễn ra giữa những cá thể không cùng máu mủ. Bạn cùng phòng trọ chia nhau gói mì cuối tháng. Hàng xóm trông nhà hộ nhau. Đồng nghiệp đổi ca cho nhau. Những việc ấy đâu thể giải thích bằng gen chung.
Năm 1971, Robert Trivers, khi đó còn là nghiên cứu sinh ở Đại học Harvard, công bố bài The Evolution of Reciprocal Altruism trên tạp chí The Quarterly Review of Biology. Bài báo trở thành một trong những công trình được trích dẫn nhiều nhất của sinh học hành vi.
Điều kiện để "có đi có lại" tiến hoá được
Trivers chỉ ra rằng giúp người lạ có thể có lợi về lâu dài, với vài điều kiện:
- Gặp lại nhiều lần. Sống chung một bầy, một làng, một khu trọ lâu dài. Nếu chỉ gặp một lần, kẻ nhận rồi bỏ đi luôn có lợi hơn.
- Nhận ra và nhớ được nhau. Phải biết ai đã giúp mình, ai từng nhận mà không trả.
- Cái giá cho người giúp nhỏ hơn cái lợi cho người nhận. Một bữa ăn với con no là thứ dư, với con đói là sự sống. Đổi qua đổi lại những thứ như vậy, cả hai cùng lời.
- Có cách đối phó kẻ ăn quỵt. Nếu kẻ chỉ nhận không cho không bị phát hiện và ngừng giúp, hệ thống sẽ sụp.
Trivers còn đi xa hơn: ông cho rằng nhiều cảm xúc của con người có thể đã được chọn lọc để giữ cho sự có đi có lại vận hành — quý mến người tốt với mình, biết ơn khi được giúp, giận khi bị lợi dụng, áy náy khi mình nhận mà chưa trả. Đây là một giả thuyết lớn, nhiều phần vẫn đang được nghiên cứu, nhưng nó giúp nhìn các cảm xúc rất đời thường dưới một ánh sáng mới.
Dơi quỷ chia máu
Dơi quỷ thường (Desmodus rotundus) sống ở Trung và Nam Mỹ, ăn máu động vật lớn vào ban đêm. Chúng có một vấn đề sống còn: cơ thể nhỏ, tiêu hao nhanh, nếu nhịn đói khoảng hai đến ba đêm liền là có thể chết. Mà không phải đêm nào con nào cũng kiếm được mồi, nhất là con non chưa thạo.
Năm 1984, Gerald Wilkinson công bố trên tạp chí Nature kết quả nhiều năm theo dõi dơi quỷ ở Costa Rica. Ông ghi nhận con no đôi khi nôn một phần máu ra mớm cho con đói cùng hang. Phần lớn việc chia sẻ xảy ra giữa mẹ con hoặc họ hàng, nhưng một phần đáng kể diễn ra giữa những con không cùng huyết thống mà thường đậu chung, quen nhau lâu. Trong thí nghiệm với dơi nuôi nhốt, con từng được cho ăn có xu hướng cho lại con đã cho mình.
Phép tính của Trivers khớp ở đây: một ngụm máu với con no chỉ làm nó mất ít thời gian sống thêm, với con đói có thể là thêm một ngày để đi săn lại.
Nghiên cứu về sau
Những năm 2010, Gerald Carter cùng Wilkinson làm thêm thí nghiệm có kiểm soát: cho một con dơi nhịn đói rồi xem những con nào mớm cho nó. Kết quả cho thấy việc một con từng cho con kia ăn dự đoán việc được cho lại mạnh hơn cả mức họ hàng. Họ cũng ghi nhận con dơi có "mạng lưới" chia sẻ rộng, cho nhiều bạn khác nhau, thì khi chính nó đói sẽ nhận được nhiều hơn — như một kiểu bảo hiểm. Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng ở dơi, cơ chế có lẽ là tình thân lâu ngày hơn là "sổ ghi nợ" rõ ràng; con dơi không cần đếm từng ngụm.
Các ví dụ khác và giới hạn
| Ví dụ | Điều được ghi nhận | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Dơi quỷ mớm máu | Chia sẻ giữa cá thể không cùng huyết thống, có xu hướng đáp lại | Khá vững, nhiều nghiên cứu |
| Cá dọn vệ sinh và cá lớn | Cá lớn không ăn cá dọn dù có thể; Trivers dùng làm ví dụ trong bài 1971 | Được bàn nhiều, nhưng gần với quan hệ hai bên cùng lợi hơn là vị tha |
| Linh trưởng chải lông cho nhau | Chải lông đổi lấy được ủng hộ, được chia thức ăn | Có bằng chứng ở một số loài, biến thiên lớn |
| Con người | Giúp nhau giữa người không họ hàng rất phổ biến, đi kèm ghi nhớ và đáp lễ | Rõ ràng; cơ chế văn hoá, chuẩn mực, danh tiếng đan xen |
Nhiều nhà sinh học nhận xét rằng vị tha có đi có lại theo đúng nghĩa chặt của Trivers lại khá hiếm ở động vật ngoài con người — vì nó đòi hỏi trí nhớ, nhận diện cá thể và quan hệ lâu dài. Con người là loài thoả mãn các điều kiện ấy rõ nhất.
Từ dơi đến con người: "ăn miếng trả miếng" và rộng lượng
Năm 1980, nhà khoa học chính trị Robert Axelrod tổ chức một cuộc đấu giữa các chương trình máy tính, mỗi chương trình là một chiến lược ứng xử trong thế lưỡng nan người tù lặp lại nhiều vòng. Chiến lược đơn giản nhất của Anatol Rapoport — bắt đầu bằng hợp tác, sau đó lặp lại điều đối phương vừa làm (ăn miếng trả miếng) — đạt kết quả tổng tốt nhất. Các nghiên cứu sau đó cho thấy một phiên bản rộng lượng hơn, thỉnh thoảng bỏ qua một lần đối phương không hợp tác, còn bền hơn trong môi trường có nhầm lẫn — vì đời thật luôn có hiểu lầm, quên, lỡ hẹn.
Bài học không nằm ở chiến lược máy tính mà ở cấu trúc: hợp tác bền vững cần mở lòng trước, nhớ ai tử tế, có phản ứng khi bị lợi dụng, và đủ rộng lượng để không cắt đứt chỉ vì một lần sơ suất.
Hiểu đúng để khỏi cay đắng
Có người đọc lý thuyết này rồi kết luận: "Vậy mọi tình bạn đều là trao đổi." Đây là cách đọc lệch. Trivers giải thích vì sao khuynh hướng giúp người không họ hàng tiến hoá được, không nói rằng mỗi người đều đang ngồi cộng trừ. Trong đầu người giúp, thường chỉ có cảm giác quý mến, thấy nên giúp. Cảm xúc là bộ máy, còn phép tính tiến hoá là lý do bộ máy ấy tồn tại.
Ngược lại, cũng chẳng cần xấu hổ khi thấy mình để ý chuyện qua lại. Thấy bứt rứt khi một người bạn chỉ nhận mà không bao giờ cho là phản ứng rất người — chính Trivers coi cảm giác bị lợi dụng là một phần của hệ thống giữ cho sự hợp tác công bằng.
Thử hình dung: trong phòng trọ bốn người, mỗi tháng có người hết tiền trước. Tháng này Hoa cho Mai mượn gạo, tháng sau Mai mua chung nước mắm, dầu ăn. Không ai ghi sổ, nhưng ai cũng lờ mờ biết cán cân. Khi một người cứ nhận mãi, không khí phòng tự khắc nặng nề. Đó là hệ thống Trivers mô tả, vận hành êm ru mà chẳng ai cần gọi tên.
Áp dụng được ngay
- Mở lòng trước một bước nhỏ. Với hàng xóm, đồng nghiệp mới, một việc giúp nhỏ ban đầu thường mở ra quan hệ qua lại bền; cái giá thấp, cái lợi lâu dài.
- Cho thứ rẻ với mình mà quý với người. Đúng như con dơi no chia cho con đói: kinh nghiệm, thời gian rảnh, đồ dư — giá trị lớn nhất khi đến đúng lúc người kia cần.
- Rộng lượng với sơ suất một lần. Bạn quên trả lại cuốn sách, lỡ hẹn một lần — nhắc nhẹ, đừng cắt quan hệ.
- Chú ý khi cán cân lệch kéo dài. Nếu quan hệ chỉ một chiều nhiều tháng, nói chuyện thẳng hoặc giảm dần phần mình cho; đó không phải ích kỷ mà là giữ cho quan hệ lành mạnh.
- Nuôi mạng lưới chứ không chỉ một người. Như dơi chia cho nhiều bạn, có nhiều mối qua lại nhỏ giúp mình vững hơn lúc khó.
Câu hỏi thường gặp
Vị tha có đi có lại là gì?
Đây là lý thuyết Robert Trivers đưa ra năm 1971: hành vi giúp người không cùng huyết thống có thể tiến hoá được nếu hai bên gặp lại nhau nhiều lần, nhớ được nhau và cái giá giúp nhỏ hơn cái lợi được giúp. Về lâu dài, cả hai cùng có lợi.
Dơi quỷ chia máu như thế nào?
Dơi quỷ no nôn một phần máu đã hút ra mớm cho con đói cùng hang. Gerald Wilkinson ghi nhận điều này ở Costa Rica và công bố năm 1984. Việc chia sẻ diễn ra cả giữa con không cùng huyết thống nhưng thân quen, và con từng được cho thường cho lại.
Vì sao dơi quỷ cần chia máu cho nhau?
Dơi quỷ nhỏ và tiêu hao năng lượng nhanh, nhịn đói khoảng hai đến ba đêm liền là có thể chết, trong khi không phải đêm nào cũng kiếm được mồi. Chia máu giúp những con kém may mắn sống qua đêm khó, như một kiểu bảo hiểm cho cả nhóm.
Vị tha có đi có lại khác chọn lọc họ hàng thế nào?
Chọn lọc họ hàng giải thích việc giúp người có chung gen, không cần được đáp lại. Vị tha có đi có lại giải thích việc giúp người không họ hàng, dựa trên khả năng được giúp lại sau này. Ở người, cả hai cơ chế cùng tồn tại.
Ăn miếng trả miếng có phải chiến lược tốt nhất?
Trong cuộc đấu chương trình máy tính của Robert Axelrod năm 1980, ăn miếng trả miếng đạt kết quả tốt nhất. Các nghiên cứu sau cho thấy phiên bản rộng lượng hơn, thỉnh thoảng bỏ qua một lần không hợp tác, bền hơn khi có nhầm lẫn — gần với đời thật hơn.
