Trẻ khoảng 18 tháng tuổi đã tự giúp người lớn đang gặp khó — nhặt đồ rơi, mở cửa tủ khi người lớn ôm đầy tay — dù không ai nhờ và không được khen thưởng. Đó là kết quả thí nghiệm của Felix Warneken và Michael Tomasello công bố trên tạp chí Science năm 2006. Nghiên cứu này làm lung lay quan niệm phổ biến rằng trẻ nhỏ chỉ biết đến mình, và cho thấy mầm của hành vi giúp đỡ xuất hiện rất sớm, trước khi trẻ nói thạo.
Bối cảnh: trẻ nhỏ chỉ nghĩ cho mình?
Nhiều người lớn tin rằng trẻ chập chững là "tuổi giành giật": cái gì cũng "của con", ai lấy là khóc. Một số lý thuyết cổ điển cũng cho rằng lòng tốt là thứ phải dạy dần, qua khen chê, thưởng phạt, và trẻ chỉ thật sự biết nghĩ cho người khác khi lớn hơn nhiều.
Felix Warneken, khi đó là nghiên cứu sinh, và Michael Tomasello, giám đốc khoa Tâm lý học so sánh và phát triển tại Viện Max Planck về Nhân chủng học tiến hoá ở Leipzig (Đức), muốn kiểm tra trực tiếp: nếu đặt trẻ chưa đầy hai tuổi trước một người lớn cần giúp, trẻ sẽ làm gì?
Thí nghiệm năm 2006 được thiết kế thế nào
Nhóm nghiên cứu mời 24 trẻ khoảng 18 tháng tuổi đến phòng thí nghiệm cùng cha mẹ. Một người lớn lạ thực hiện các tình huống "gặp khó" khác nhau. Mỗi tình huống có một phiên bản đối chứng giống hệt về hình thức nhưng người lớn không thật sự cần giúp.
| Loại tình huống | Phiên bản cần giúp | Phiên bản đối chứng |
|---|---|---|
| Đồ ngoài tầm với | Người lớn đang phơi khăn thì làm rơi kẹp, với không tới | Người lớn cố ý ném kẹp xuống sàn |
| Vật cản | Người lớn ôm chồng sách, đi tới tủ nhưng không mở được cửa | Người lớn va vào tủ khi đang làm việc khác |
| Kết quả sai | Một vật rơi vào hộp, người lớn cố lấy qua khe nhỏ không được | Người lớn bỏ vật vào hộp có chủ đích |
| Cách làm sai | Người lớn dùng cách không hiệu quả mà trẻ biết cách khác | Người lớn không cố đạt mục đích |
Điểm then chốt: người lớn không xin giúp, không nhìn trẻ trong mấy giây đầu, và khi trẻ giúp thì không khen, không thưởng. Cha mẹ ngồi gần nhưng không nhắc.
Kết quả: trẻ giúp nhanh và đúng chỗ
Ở phần lớn tình huống — 6 trên 10 nhiệm vụ — trẻ giúp nhiều hơn hẳn trong phiên bản cần giúp so với phiên bản đối chứng. Rất nhiều trẻ giúp chỉ trong vài giây đầu. Kết quả rõ nhất ở loại "đồ ngoài tầm với": trẻ lẫm chẫm bò hoặc đi tới, nhặt cái kẹp lên đưa lại.
Phiên bản đối chứng là phần thông minh nhất của thiết kế. Khi người lớn cố ý ném đồ xuống, trẻ hầu như không nhặt. Nghĩa là trẻ không chỉ có thói quen "thấy đồ rơi thì nhặt", mà đã hiểu được ý định của người lớn: người này muốn lấy lại cái kẹp hay không.
Những tình huống ít trẻ giúp hơn thường là tình huống khó hiểu với trẻ, như cần hiểu một cách làm phức tạp. Tức là giới hạn nằm ở khả năng hiểu tình huống, chưa chắc ở lòng muốn giúp.
Tinh tinh cũng được thử
Cùng nghiên cứu, nhóm thử với ba con tinh tinh được người nuôi lớn. Chúng cũng giúp người chăm sóc lấy đồ ngoài tầm với, không cần phần thưởng, nhưng không giúp trong các loại tình huống phức tạp hơn. Một nghiên cứu năm 2007 của Warneken và cộng sự cho thấy tinh tinh cũng giúp người lạ và giúp nhau, kể cả khi phải tốn công trèo lên để lấy đồ, và việc có phần thưởng không làm tăng thêm sự giúp đỡ.
Các nghiên cứu tiếp theo nói gì
Trẻ muốn thấy người kia được giúp
Robert Hepach, Amrisha Vaish và Tomasello (2012) đo độ giãn đồng tử — một dấu hiệu sinh lý của sự chú ý và căng thẳng — ở trẻ khoảng hai tuổi. Khi thấy người lớn cần giúp, đồng tử trẻ giãn ra. Nó trở lại bình thường khi người lớn được giúp, dù người giúp là chính trẻ hay một người thứ ba. Kết quả này gợi ý trẻ quan tâm tới việc người kia được giúp, không chỉ muốn bản thân là người hùng.
Giúp, chia và an ủi phát triển khác nhau
Các nhóm nghiên cứu khác ghi nhận ba kiểu hành vi ủng hộ xã hội ở trẻ không xuất hiện cùng lúc. Giúp một người đạt mục đích (nhặt đồ, mở cửa) đến sớm nhất. An ủi người buồn cần hiểu cảm xúc, đến sau một chút. Chia phần của mình — nhất là thứ trẻ thích — đến muộn hơn, và đòi hỏi trẻ chịu thiệt thật sự. Vì vậy một bé 18 tháng sẵn lòng nhặt bút cho người lạ nhưng giữ khư khư bánh của mình hoàn toàn không mâu thuẫn.
Phần thưởng thì sao
Một nghiên cứu khác của Warneken và Tomasello (2008) xem phần thưởng vật chất tác động thế nào đến việc giúp đỡ sau đó của trẻ — chủ đề được bàn kỹ ở danh mục về trẻ con và chia sẻ. Ở đây chỉ cần ghi nhận: trong thí nghiệm năm 2006, trẻ giúp mà không cần thưởng.
Ý nghĩa và tranh luận
Tomasello dùng các kết quả này cho lập luận lớn trong cuốn Why We Cooperate (2009): con người sinh ra với khuynh hướng hợp tác và giúp đỡ, sau đó văn hoá và kinh nghiệm dạy trẻ chọn lọc — giúp ai, khi nào, đến đâu. Khuynh hướng có trước, sự tính toán đến sau.
Không phải ai cũng đồng ý hoàn toàn. Một số nhà nghiên cứu cho rằng trẻ giúp phần nhiều vì muốn được tham gia cùng hoạt động với người lớn, vì thích tương tác, chứ chưa hẳn là quan tâm tới mục tiêu của người kia. Một số khác lưu ý rằng trẻ trong thí nghiệm đều lớn lên trong gia đình phương Tây, nơi trẻ thường được khuyến khích tham gia việc nhà theo cách riêng; các nghiên cứu ở cộng đồng khác cho thấy mức và kiểu giúp có khác. Dù vậy, kết luận cốt lõi — trẻ rất nhỏ đã có thể chủ động giúp người khác mà không cần thưởng — đã được lặp lại ở nhiều phòng thí nghiệm.
Đọc kết quả cho đúng
- Không có nghĩa trẻ không bao giờ ích kỷ. Cùng một đứa trẻ có thể vừa nhặt đồ cho người lạ vừa giành đồ chơi với anh chị. Đó là hai việc có cái giá khác nhau.
- Không có nghĩa trẻ không cần học. Khuynh hướng giúp có sẵn; cách giúp phù hợp, cách chia sẻ công bằng vẫn được học qua năm tháng.
- Không có nghĩa trẻ nào giúp ít là có vấn đề. Trong thí nghiệm, có trẻ giúp nhiều, có trẻ giúp ít; nhút nhát với người lạ, mải nhìn đồ chơi đều ảnh hưởng. Thí nghiệm đo xu hướng của nhóm, không dùng để đánh giá từng em.
Áp dụng được ngay
- Để trẻ có cơ hội giúp thật. Khi đang bê đồ, thử chậm lại một chút trước cánh cửa thay vì tự xoay xở ngay — nhiều trẻ sẽ tự chạy tới.
- Đáp lại bằng lời ghi nhận đơn giản, như "Con giúp mẹ mở cửa rồi", thay vì thưởng kẹo cho mỗi lần giúp.
- Đừng gượng ép trẻ chia đồ quý để chứng minh trẻ tốt. Giúp và chia là hai năng lực phát triển ở hai thời điểm khác nhau.
- Để ý chính mình: người lớn đôi khi giúp ít hơn trẻ 18 tháng chỉ vì vội hoặc nghĩ "không phải việc của mình". Thử một lần nhặt giúp món đồ người lạ đánh rơi trong tuần này.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng tuổi biết giúp người khác?
Thí nghiệm của Warneken và Tomasello (2006) cho thấy trẻ khoảng 18 tháng tuổi đã tự giúp người lớn nhặt đồ rơi, mở cửa tủ mà không cần được nhờ hay khen thưởng. Một số nghiên cứu khác ghi nhận dấu hiệu giúp đỡ đơn giản còn sớm hơn, quanh 14 tháng.
Thí nghiệm Warneken và Tomasello 2006 là gì?
Đây là nghiên cứu đăng trên tạp chí Science, trong đó 24 trẻ 18 tháng tuổi được quan sát khi một người lớn gặp khó như làm rơi đồ hoặc không mở được tủ. Trẻ giúp nhiều hơn hẳn khi người lớn thật sự cần giúp so với khi người lớn cố ý làm rơi đồ.
Vì sao trẻ không nhặt đồ khi người lớn cố ý ném?
Vì trẻ hiểu được ý định của người lớn: người cố ý ném không muốn lấy lại đồ, nên không cần giúp. Điều này cho thấy trẻ không chỉ nhặt đồ theo phản xạ mà đã đọc được mục đích của người khác.
Tinh tinh có giúp người không?
Có, ở mức nhất định. Trong cùng nghiên cứu năm 2006 và nghiên cứu năm 2007, tinh tinh giúp người lấy đồ ngoài tầm với mà không cần phần thưởng, nhưng ít giúp trong các tình huống phức tạp hơn.
Trẻ biết giúp sớm vậy sao vẫn hay giành đồ?
Giúp nhặt đồ cho người khác gần như không tốn gì của trẻ, còn chia đồ mình thích là chịu thiệt thật. Các nghiên cứu cho thấy khả năng chia sẻ món đồ quý phát triển muộn hơn khả năng giúp đỡ đơn giản.
