Thành phố nào hay giúp người lạ nhất là câu hỏi mà nhà tâm lý học Mỹ Robert Levine trả lời bằng thực nghiệm đường phố ở 23 thành phố lớn trên thế giới, công bố năm 2001 cùng Ara Norenzayan và Karen Philbrick. Rio de Janeiro (Brazil), San José (Costa Rica) và Lilongwe (Malawi) đứng đầu; Kuala Lumpur và New York ở cuối bảng. Điều thú vị nhất không phải bảng xếp hạng, mà là những gì đi kèm: thành phố càng giàu, nhịp sống càng gấp thì việc giúp người lạ có xu hướng càng ít.
Robert Levine và cách đo "lòng tốt đường phố"
Robert Levine, giáo sư tâm lý học tại Đại học Bang California ở Fresno, nổi tiếng với các nghiên cứu về nhịp sống ở các nền văn hoá khác nhau, trong đó có cuốn A Geography of Time (1997) về cách các dân tộc cảm nhận thời gian. Trước nghiên cứu quốc tế, ông và cộng sự đã làm một nghiên cứu ở 36 thành phố nước Mỹ, công bố năm 1994.
Cách đo rất đời thường. Thay vì hỏi người ta "bạn có hay giúp người lạ không" (ai cũng sẽ trả lời có), nhóm nghiên cứu dựng những tình huống nhỏ ngay trên vỉa hè và đếm xem bao nhiêu người qua đường giúp. Người thực hiện được huấn luyện để làm giống nhau ở mọi nơi: cùng cách ăn mặc, cùng động tác, cùng thời điểm trong ngày, ở khu trung tâm đông người.
Ba tình huống trong nghiên cứu năm 2001
| Tình huống | Người thực hiện làm gì | Đo điều gì |
|---|---|---|
| Đánh rơi bút | Đi bộ, vô tình làm rơi cây bút mà không biết | Người phía sau có nhặt lên hoặc gọi lại không |
| Chân bị đau | Đi khập khiễng với nẹp chân, làm rơi xấp tạp chí và khó nhặt lên | Người qua đường có dừng lại giúp nhặt không |
| Người mù qua đường | Đeo kính đen, cầm gậy, đứng ở góc đường chờ đèn xanh | Có ai chủ động giúp dắt qua đường hoặc báo đèn xanh không |
Mỗi tình huống được lặp lại nhiều lần ở mỗi thành phố, rồi tính tỷ lệ người giúp. Ba tỷ lệ được gộp thành một chỉ số chung.
Kết quả: ai đứng đầu, ai đứng cuối
Trong 23 thành phố, nhóm dẫn đầu gồm Rio de Janeiro, San José và Lilongwe, cùng nhiều thành phố Mỹ Latinh và Tây Ban Nha như Madrid. New York và Kuala Lumpur ở hai vị trí sau cùng. Danh sách không có thành phố nào của Việt Nam, nên không thể suy ra Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh sẽ đứng đâu; mọi phỏng đoán đều chỉ là phỏng đoán.
Các tác giả lưu ý rằng thứ hạng từng thành phố không nên đọc quá chi li: chênh lệch giữa các vị trí gần nhau thường nhỏ, và mỗi tình huống cho một bức tranh hơi khác. Thứ đáng tin hơn là các xu hướng chung giữa nhóm đầu và nhóm cuối.
Điều gì đi kèm với việc giúp người lạ
Sự giàu có
Phát hiện rõ nhất: các thành phố ở nước có thu nhập bình quân đầu người cao hơn có xu hướng giúp người lạ ít hơn. Mối liên hệ này không có nghĩa tiền làm người ta xấu đi. Levine và cộng sự đưa ra vài cách giải thích: ở nơi kinh tế phát triển, người ta trông cậy vào dịch vụ và nhà nước hơn là người lạ; nhịp sống gấp hơn; giá trị cá nhân được đề cao hơn.
Nhịp sống
Trong nghiên cứu ở Mỹ năm 1994, mật độ dân số và nhịp sống (đo bằng tốc độ đi bộ, tốc độ giao dịch ở bưu điện…) liên quan đến mức giúp đỡ thấp hơn. Điều này khớp với một thí nghiệm kinh điển khác: Darley và Batson (1973) thấy người đang vội ít dừng lại giúp người gặp nạn hơn hẳn người không vội.
Giá trị văn hoá
Các thành phố Mỹ Latinh và Tây Ban Nha nổi bật ở nhóm đầu. Levine liên hệ điều này với giá trị simpatía trong văn hoá nói tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha — đề cao sự thân thiện, dễ chịu, tránh xung đột với người khác, kể cả người lạ. Ông coi đây là một giả thuyết thú vị chứ không phải kết luận đã chứng minh.
Thành phố lớn có "vô cảm" hơn không
Từ năm 1970, nhà tâm lý học Stanley Milgram đã đề xuất ý tưởng "quá tải đô thị": người thành phố đối diện quá nhiều kích thích, quá nhiều người lạ mỗi ngày, nên tự thu hẹp sự chú ý để không kiệt sức. Đi ngang người cần giúp không phải vì lạnh lùng, mà vì bộ lọc đã bật sẵn.
Các nghiên cứu so sánh thành thị và nông thôn, như của Paul Amato ở Úc (1983), cũng ghi nhận người ở thị trấn nhỏ giúp người lạ nhiều hơn người ở thành phố lớn. Hiện tượng "đông người chứng kiến thì ít ai ra tay" — hiệu ứng người ngoài cuộc — là một mảng nghiên cứu riêng, đã được bàn ở nơi khác; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng đám đông và nhịp sống gấp đều kéo việc giúp xuống.
Điều quan trọng: các nghiên cứu này nói về hoàn cảnh, không phải tính cách người dân. Một người quê lên phố, sau vài năm, có thể cũng bước nhanh qua cây bút rơi. Một người phố về quê, ngày đầu có thể đã dừng lại hỏi han người lạ. Môi trường thay đổi hành vi nhanh hơn ta tưởng.
Giới hạn của nghiên cứu
- Chỉ đo người lạ, ở trung tâm thành phố, giữa ban ngày. Không đo cách người ta giúp hàng xóm, đồng nghiệp, họ hàng — những nơi văn hoá châu Á có thể rất mạnh.
- Mỗi tình huống mang nghĩa khác nhau ở mỗi nơi. Ở nơi giao thông hỗn loạn, dắt người mù qua đường là việc khó hơn nhiều so với ở nơi có đèn tín hiệu rõ ràng.
- Thời điểm. Dữ liệu thu từ thập niên 1990; các thành phố đã thay đổi nhiều.
- Không có thành phố Việt Nam. Mọi bảng xếp hạng lan truyền trên mạng có Việt Nam đều không đến từ nghiên cứu này.
Liên hệ với đời sống đô thị Việt
Thử hình dung buổi sáng giờ cao điểm ở một ngã tư lớn. Một bà cụ đứng mãi không dám sang đường. Hàng trăm xe đi qua. Người dừng lại giúp thường là ai? Thường là người không vội: một bác xe ôm đang đợi khách, một học sinh vừa tan ca học sớm, một chú bảo vệ toà nhà gần đó. Họ không tốt hơn những người đang lao đi làm; họ chỉ đang ở một trạng thái có chỗ cho người khác.
Điều này gợi ý một cách nhìn khác về câu hỏi "người thành phố có vô cảm không". Phần lớn thời gian, vấn đề là thời gian và sự chú ý, không phải lòng tốt. Và đó là thứ có thể điều chỉnh được.
Áp dụng được ngay
- Chừa năm phút đệm cho mỗi lần đi. Đi sớm hơn một chút không chỉ đỡ trễ hẹn mà còn để mình có "chỗ" dừng lại khi thấy ai cần giúp.
- Tháo một bên tai nghe khi đi bộ ở chỗ đông. Nhiều tín hiệu cần giúp đến từ âm thanh: tiếng gọi, tiếng đồ rơi.
- Giúp những việc nhỏ có giá thấp: gọi người làm rơi đồ, giữ cửa thang máy, chỉ đường. Đó chính là những việc nghiên cứu đo, và là nơi ai cũng làm được.
- Khi đi xa, quan sát. Lần tới về quê hoặc đi du lịch, để ý cách người ở đó phản ứng với người lạ; so sánh với nơi mình sống mà không vội đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố nào hay giúp người lạ nhất thế giới?
Trong nghiên cứu của Robert Levine và cộng sự công bố năm 2001 tại 23 thành phố, Rio de Janeiro, San José (Costa Rica) và Lilongwe (Malawi) đứng đầu về tỷ lệ giúp người lạ. Kuala Lumpur và New York xếp cuối. Dữ liệu được thu thập từ thập niên 1990.
Nghiên cứu của Robert Levine đo việc giúp người lạ thế nào?
Nhóm nghiên cứu dựng ba tình huống trên phố: làm rơi bút, người bị đau chân làm rơi tạp chí, và người mù đứng chờ qua đường. Họ đếm tỷ lệ người qua đường giúp trong mỗi tình huống ở mỗi thành phố rồi gộp thành chỉ số chung.
Vì sao người ở thành phố lớn ít giúp người lạ hơn?
Các giải thích chính là nhịp sống gấp, quá nhiều người lạ và kích thích mỗi ngày khiến người ta thu hẹp sự chú ý, và ở nơi giàu hơn người ta trông cậy vào dịch vụ hơn người lạ. Đây là ảnh hưởng của hoàn cảnh, không phải do tính cách người dân.
Việt Nam có trong nghiên cứu của Levine không?
Không. Nghiên cứu năm 2001 không có thành phố nào của Việt Nam, nên không thể dựa vào đó để xếp hạng Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh.
Người đang vội có ít giúp người khác hơn không?
Có. Thí nghiệm của Darley và Batson năm 1973 cho thấy người đang vội ít dừng lại giúp người gặp nạn hơn hẳn người không vội. Nghiên cứu của Levine cũng ghi nhận nhịp sống nhanh đi kèm mức giúp đỡ thấp hơn.
