Những người hiến một quả thận cho người hoàn toàn xa lạ là một trong những nhóm vị tha hiếm gặp nhất, và nhà tâm lý học thần kinh Abigail Marsh (Đại học Georgetown, Mỹ) đã nghiên cứu não của họ. Trong công bố năm 2014 trên tạp chí PNAS, nhóm của bà ghi nhận người hiến thận cho người lạ có hạch hạnh nhân bên phải lớn hơn và phản ứng mạnh hơn với gương mặt sợ hãi so với nhóm đối chứng — tức là nhạy hơn với nỗi sợ của người khác. Kết quả này đặt họ ở đầu đối diện của những người có nét thái nhân cách.
Vì sao lại nghiên cứu người hiến thận
Muốn hiểu lòng vị tha, các nhà tâm lý học thường dùng thí nghiệm trong phòng: chia tiền cho người lạ, giúp nhặt đồ, nhận làm thêm nhiệm vụ. Những hành vi ấy tốn kém rất ít. Câu hỏi bỏ ngỏ là: ở những người làm điều cực kỳ tốn kém cho người không quen, có gì khác?
Hiến thận cho người lạ (gọi là hiến không chỉ định, non-directed donation) là một trường hợp lý tưởng để nghiên cứu: người hiến trải qua phẫu thuật lớn, đau đớn, nghỉ việc nhiều tuần, chịu một mức rủi ro y khoa nhỏ nhưng có thật, cho một người họ có thể không bao giờ gặp. Không có tiền thưởng (mua bán nội tạng bị cấm ở hầu hết các nước), không có quan hệ họ hàng. Ở Mỹ, mỗi năm chỉ có khoảng vài trăm người làm việc này.
Câu chuyện đưa Marsh đến đề tài
Theo lời Marsh kể trong các bài nói và cuốn sách của bà, năm 19 tuổi bà lái xe trên đường cao tốc ban đêm, xe xoay vòng và chết máy ở làn đường giữa vì tránh một con chó. Một người đàn ông lạ dừng xe, băng qua đường cao tốc tới giúp, đưa xe bà vào chỗ an toàn rồi đi mất, không để lại tên. Câu hỏi "vì sao một người lại liều như thế vì người không quen" theo bà suốt sự nghiệp.
Ban đầu, Marsh nghiên cứu nhóm ngược lại: trẻ vị thành niên có nét thái nhân cách, những em khó nhận ra nỗi sợ trên gương mặt người khác và ít phản ứng với nỗi đau của họ. Từ đó, bà đặt giả thuyết: nếu kém nhạy với nỗi sợ người khác đi kèm ít quan tâm, thì những người vị tha khác thường có thể nhạy hơn mức trung bình.
Nghiên cứu năm 2014
Nhóm của Marsh so sánh 19 người đã hiến thận cho người lạ với 20 người đối chứng có đặc điểm tương đương về tuổi, giới tính, học vấn. Họ dùng chụp cộng hưởng từ cấu trúc và chức năng, kèm bài kiểm tra nhận diện cảm xúc trên gương mặt.
| Đo lường | Người hiến thận cho người lạ so với nhóm đối chứng |
|---|---|
| Thể tích hạch hạnh nhân phải | Lớn hơn |
| Phản ứng của hạch hạnh nhân phải khi nhìn gương mặt sợ hãi | Mạnh hơn |
| Nhận diện đúng nét sợ hãi trên gương mặt | Tốt hơn |
| Hướng khác biệt so với người có nét thái nhân cách | Ngược chiều — nhóm thái nhân cách có xu hướng hạch hạnh nhân nhỏ hơn, phản ứng yếu hơn |
Hạch hạnh nhân là một cấu trúc nhỏ sâu trong não, liên quan tới xử lý cảm xúc, nhất là nỗi sợ và tín hiệu đe doạ. Cần lưu ý: mẫu nghiên cứu nhỏ, và đây là nghiên cứu tương quan — không biết não khác đi trước rồi người ta mới hiến thận, hay sống nhạy cảm lâu năm làm não khác đi.
Những phát hiện tiếp theo
Thấy nỗi đau người khác gần như của mình
Một nghiên cứu năm 2018 do Kristin Brethel-Haurwitz dẫn đầu, cùng nhóm Marsh, đo phản ứng não khi người tham gia tự chịu một kích thích đau nhẹ và khi nhìn người lạ chịu kích thích tương tự. Ở người hiến thận cho người lạ, vùng não phản ứng với nỗi đau của chính mình và của người khác chồng lên nhau nhiều hơn. Nói nôm na: với họ, nỗi đau của người lạ "giống của mình" hơn.
Người lạ không xa lắm
Phần lớn chúng ta sẵn lòng hy sinh nhiều cho người thân, ít hơn cho bạn bè, rất ít cho người lạ — các nhà kinh tế học hành vi gọi đây là "chiết khấu xã hội". Một nghiên cứu năm 2017 của nhóm Marsh cho thấy người hiến thận cho người lạ cũng chiết khấu như vậy, nhưng đường dốc thoải hơn: họ vẫn ưu tiên người thân, chỉ là khoảng cách giữa người thân và người lạ trong lòng họ nhỏ hơn.
Họ không thấy mình đặc biệt
Marsh ghi nhận trong sách The Fear Factor (2017) rằng nhiều người hiến thận mô tả quyết định của mình là bình thường, hiển nhiên, và không thích bị gọi là anh hùng. Họ thường không tự đánh giá cao đạo đức của mình hơn người khác. Bà cũng nhấn mạnh họ là người bình thường về nhiều mặt: có công việc, gia đình, sở thích như mọi người.
Đọc kết quả cho đúng
- Không có "gen anh hùng" hay "não vị tha" để xét nghiệm. Khác biệt là trung bình nhóm, có chồng lấn lớn giữa hai nhóm.
- Không có nghĩa người không hiến thận là kém nhạy cảm. Quyết định hiến còn phụ thuộc sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình, thông tin, cơ hội, quy định từng nước.
- Không phải lời khuyên y khoa. Hiến thận là quyết định lớn cần thăm khám, tư vấn kỹ ở cơ sở y tế có chuyên môn; bài này không khuyến khích hay can ngăn ai.
- Không dùng để chấm điểm người quen. Biết ai đó nhận diện cảm xúc giỏi hay kém không cho phép kết luận họ tốt hay xấu.
Ý nghĩa lớn hơn của nghiên cứu
Thông điệp mà Marsh hay nhắc: lòng vị tha khác thường không phải điều kỳ dị, mà là một đầu của một dải liên tục mà ai cũng nằm đâu đó. Thái nhân cách ở một đầu, những người hiến thận cho người lạ ở đầu kia, phần lớn chúng ta ở giữa. Và theo các số liệu bà dẫn cho nước Mỹ, một số chỉ số về lòng tốt với người lạ đã tăng chứ không giảm trong vài thập niên gần đây — một góc nhìn ít bi quan hơn so với cảm giác "người bây giờ vô cảm" hay gặp trên mạng.
Thử hình dung một bữa cơm gia đình, có người kể chuyện đọc báo thấy ai đó hiến thận cho người không quen. Phản ứng hay gặp là "chắc có uẩn khúc", "chắc được trả tiền". Nghiên cứu của Marsh cho thấy, ít nhất ở những nơi có quy trình chặt chẽ, nhiều người làm điều đó thật lòng — và họ cũng ngạc nhiên khi người khác ngạc nhiên.
Áp dụng được ngay
- Luyện nhìn kỹ gương mặt người đối diện. Khi nói chuyện, để ý dấu hiệu lo lắng, sợ hãi thoáng qua; hỏi "có chuyện gì không?" khi thấy người kia khác thường.
- Thu hẹp khoảng cách "người lạ". Biết tên bác bảo vệ, chị lao công ở chỗ làm. Người đã có tên trong đầu mình thì không còn hoàn toàn là người lạ.
- Bớt nghi ngờ mặc định. Khi nghe chuyện người tốt khác thường, thử khả năng "họ làm thật lòng" trước khi đi tìm uẩn khúc.
- Tìm đọc The Fear Factor của Abigail Marsh hoặc nghe các bài nói của bà để hiểu thêm về dải từ thái nhân cách tới vị tha khác thường.
Câu hỏi thường gặp
Abigail Marsh nghiên cứu gì?
Abigail Marsh là nhà tâm lý học thần kinh tại Đại học Georgetown, nghiên cứu cơ sở não bộ của lòng vị tha và sự thiếu đồng cảm. Bà nổi tiếng với nghiên cứu về người hiến thận cho người lạ và trẻ vị thành niên có nét thái nhân cách.
Não của người vị tha khác thường có gì khác?
Nghiên cứu năm 2014 của nhóm Marsh cho thấy người hiến thận cho người lạ có hạch hạnh nhân phải lớn hơn và phản ứng mạnh hơn với gương mặt sợ hãi. Họ cũng nhận diện nỗi sợ trên gương mặt người khác tốt hơn. Đây là khác biệt trung bình nhóm, mẫu nghiên cứu còn nhỏ.
Hiến thận cho người lạ là gì?
Đó là hiến thận không chỉ định: người hiến không chọn người nhận và thường không quen họ. Quy trình gồm thăm khám, tư vấn tâm lý và y khoa kỹ lưỡng. Ở nhiều nước, đây là hình thức hiến hiếm, mỗi năm chỉ vài trăm người.
Vị tha khác thường và thái nhân cách liên quan thế nào?
Theo Marsh, hai nhóm nằm ở hai đầu của cùng một dải. Người có nét thái nhân cách thường kém nhạy với nỗi sợ của người khác, còn người vị tha khác thường thì nhạy hơn mức trung bình. Phần lớn mọi người nằm ở khoảng giữa.
Người hiến thận cho người lạ có coi mình là anh hùng không?
Theo ghi nhận của Marsh, phần lớn không. Họ thường mô tả quyết định của mình là bình thường, hiển nhiên, và không tự đánh giá đạo đức mình cao hơn người khác.
