Ích kỷ trong hôn nhân hiếm khi là những chuyện lớn. Thường nó là những thói nhỏ lặp lại mỗi ngày: cầm điện thoại khi người kia đang kể chuyện, mặc định phần việc khó là của người kia, chọn theo ý mình mà không hỏi. Từng việc riêng lẻ không đáng giận; điều bào mòn tình cảm là cảm giác tích luỹ rằng "mình không được tính đến". Nghiên cứu về các cặp đôi cho thấy cách hai người phản hồi nhau trong những khoảnh khắc nhỏ dự báo khá tốt độ bền của mối quan hệ.
Những thói nhỏ hay gặp
Dưới đây là những hành vi nhiều người không coi là ích kỷ — cho đến khi mình ở phía bên kia. Bài này tả hành vi, không tả "loại người": ai cũng có lúc làm vài điều trong danh sách này.
| Thói nhỏ | Người làm thường nghĩ | Người kia thường cảm thấy |
|---|---|---|
| Lướt điện thoại khi người kia đang nói | "Mình vẫn nghe mà" | "Chuyện của mình không đáng để tâm" |
| Quyết việc chung không hỏi (đặt lịch cuối tuần, mua đồ lớn) | "Mình biết người kia sẽ đồng ý" | "Mình không có tiếng nói" |
| Luôn chọn theo sở thích mình (quán ăn, phim, nhiệt độ điều hoà) | "Người kia không có ý kiến gì" | "Nói cũng chẳng để làm gì" |
| Để phần việc khó chịu cho người kia (dọn sau tiệc, gọi điện xử lý việc phiền) | "Người kia làm giỏi hơn" | "Việc khó luôn là của mình" |
| Quên những gì người kia đã kể (lịch khám, chuyện ở cơ quan) | "Nhiều việc quá nên quên" | "Mình không quan trọng bằng việc khác" |
| Kể công việc mình làm, ít nhắc việc người kia làm | "Mình chỉ nói sự thật" | "Phần của mình không ai thấy" |
Điểm chung: người làm thường có lý do hợp lý, và không cố ý. Người kia không phản ứng với một hành vi, mà với chuỗi hành vi cùng hướng.
"Lời mời kết nối" và cách mình đáp lại
Nhà tâm lý học John Gottman và cộng sự quan sát nhiều cặp đôi trong một căn hộ được bố trí như nhà thường tại Đại học Washington (Seattle) — nơi báo chí hay gọi là "phòng thí nghiệm tình yêu". Họ chú ý đến những "lời mời kết nối" (bids): một câu bình luận, một tiếng gọi, một cái chạm tay, một câu "anh nhìn con chim kìa". Người kia có thể hướng về (đáp lại, quan tâm), quay đi (lờ đi, tiếp tục làm việc mình) hoặc chống lại (gắt, mỉa).
Gottman báo cáo rằng các cặp còn bên nhau sau nhiều năm theo dõi hướng về lời mời của nhau thường xuyên hơn rõ rệt so với các cặp đã chia tay. Đây là quan sát tương quan, và các con số cụ thể hay được trích trên mạng nên đọc thận trọng, nhưng ý chính được nhiều nhà nghiên cứu khác đồng tình: những lần đáp lại nhỏ là nền móng, không phải những dịp lớn.
Ích kỷ vặt trong hôn nhân phần lớn là những lần "quay đi" — không ác ý, chỉ là đang bận với điều của mình.
Điện thoại giữa hai người
Từ "phubbing" (ghép từ phone và snubbing, tức lờ người trước mặt để nhìn điện thoại) xuất hiện khoảng năm 2012. James Roberts và Meredith David (2016, Computers in Human Behavior) khảo sát người đã có gia đình hoặc đang yêu, và thấy mức độ bị bạn đời "phub" liên quan tới nhiều xung đột hơn về chuyện dùng điện thoại và mức hài lòng thấp hơn với mối quan hệ. Đây cũng là nghiên cứu tương quan, nhưng nó khớp với cảm nhận phổ biến.
Bữa tối hai vợ chồng mỗi người một màn hình không phải lúc nào cũng có vấn đề — có những ngày cả hai đều mệt và cần im lặng. Vấn đề nảy sinh khi một người muốn nói chuyện mà người kia không ngẩng lên.
Khi người kia làm điều mình không vừa ý: đáp lại hay trả đũa
Caryl Rusbult và cộng sự (1991, Journal of Personality and Social Psychology) nghiên cứu cái họ gọi là sự nhường nhịn mang tính xây dựng (accommodation): khi bạn đời cư xử chưa hay — nói cộc, quên lời hứa — mình có xu hướng đáp lại bằng cách tương tự, hay kìm lại và phản hồi xây dựng?
Phản ứng tự nhiên là trả đũa. Nhưng các cặp có mức nhường nhịn xây dựng cao hơn thường hài lòng hơn và bền hơn. Rusbult cũng thấy sự nhường nhịn đến dễ hơn khi người ta gắn bó, đầu tư nhiều vào mối quan hệ, và có thời gian để nghĩ trước khi phản ứng.
Cần nói rõ: nhường nhịn ở đây là trước những va chạm thường ngày, không phải chịu đựng sự coi thường kéo dài hay bạo lực.
Vì sao mình khó thấy thói ích kỷ của chính mình
- Ta đánh giá mình bằng ý định, đánh giá người khác bằng hành vi. Mình biết mình "không có ý gì", nhưng người kia chỉ thấy điện thoại trên tay mình.
- Ta nhớ việc mình làm rõ hơn việc người khác làm. Ross và Sicoly (1979) thấy vợ chồng tự ước lượng phần việc nhà của mình thì tổng hai người thường vượt quá 100%.
- Thói quen làm ta mù. Việc mình làm hằng ngày không còn được để ý — kể cả khi nó làm phiền người khác mỗi ngày.
Một ví dụ giả định
Thử hình dung: Hùng đi làm về, ngồi xuống bàn ăn và mở tin tức. Vợ anh, Mai, kể chuyện chị bị sếp góp ý trước cả phòng. Hùng "ừ" vài lần, mắt vẫn trên màn hình. Mai thôi kể. Tối đó, Hùng không hiểu vì sao vợ ít nói.
Không có gì to tát xảy ra. Nhưng nếu buổi tối ấy lặp lại vài chục lần, Mai sẽ thôi không kể nữa — và một ngày Hùng sẽ thấy mình không còn biết vợ đang nghĩ gì. Ngược lại, chỉ cần úp điện thoại xuống và hỏi "rồi em nói gì với sếp?", câu chuyện đã khác.
Khi nào không còn là "thói nhỏ"
Nếu một người liên tục kiểm soát chuyện tiền, giới hạn việc gặp gỡ người thân, đe doạ, xúc phạm hoặc làm đau người kia, đó không phải là ích kỷ vặt mà là bạo hành — về thể chất, tinh thần hoặc kinh tế. Trường hợp này cần tìm hỗ trợ từ nhà tâm lý, bác sĩ, hoặc các tổ chức hỗ trợ phụ nữ và gia đình ở địa phương. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113. Nếu trẻ em trong nhà bị ảnh hưởng, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Áp dụng được ngay
- Úp điện thoại xuống mỗi khi người kia bắt đầu kể chuyện, trong một tuần. Để ý xem cuộc trò chuyện dài thêm bao nhiêu.
- Đếm "lời mời" trong một tối: người kia gọi, hỏi, kể bao nhiêu lần, và mình đáp lại thật sự bao nhiêu lần.
- Hỏi một câu trước một quyết định chung mà mình hay tự quyết, kể cả chuyện nhỏ như ăn gì tối nay.
- Nhận một việc khó chịu mà người kia vẫn hay làm — gọi điện khiếu nại, dọn sau bữa có khách.
- Nói ra một việc người kia làm mà mình ít khi ghi nhận, và cảm ơn cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Biểu hiện ích kỷ trong hôn nhân thường là gì?
Thường là những thói nhỏ lặp lại: lướt điện thoại khi người kia nói, tự quyết việc chung, luôn chọn theo ý mình, để việc khó cho người kia, quên những gì người kia kể. Từng việc nhỏ, nhưng tích luỹ lại khiến người kia thấy mình không được tính đến.
Lời mời kết nối của Gottman là gì?
Đó là những cử chỉ nhỏ một người dùng để tìm sự chú ý của người kia: một câu bình luận, một câu hỏi, một cái chạm. Gottman quan sát thấy các cặp bền lâu thường đáp lại những lời mời này nhiều hơn các cặp đã chia tay.
Phubbing là gì?
Phubbing là việc lờ người trước mặt để nhìn điện thoại. Nghiên cứu của Roberts và David (2016) cho thấy bị bạn đời phub nhiều liên quan tới nhiều xung đột hơn và mức hài lòng thấp hơn trong mối quan hệ.
Vì sao mình không nhận ra mình ích kỷ với vợ hoặc chồng?
Vì ta đánh giá mình qua ý định còn người khác chỉ thấy hành vi, ta nhớ việc mình làm rõ hơn việc người kia làm, và thói quen hằng ngày dần trở nên vô hình với chính mình.
Khi nào ích kỷ trong hôn nhân cần tìm chuyên gia?
Khi có kiểm soát tiền bạc, cô lập khỏi người thân, đe doạ, xúc phạm hoặc làm đau, đó là bạo hành chứ không còn là thói nhỏ. Nên tìm nhà tâm lý hoặc tổ chức hỗ trợ; nguy hiểm tức thời gọi 113.
