Động vật có hành vi vị tha theo nghĩa sinh học — chịu thiệt để cá thể khác được lợi — và một số loài còn cho thấy dấu hiệu quan tâm tới đồng loại gặp nạn. Chuột trong thí nghiệm của Bartal, Decety và Mason (2011) học cách mở lồng thả bạn bị nhốt; khỉ rhesus trong một nghiên cứu năm 1964 chịu nhịn đói thay vì làm con khác bị giật điện; ong thợ hy sinh cả đời cho tổ. Nhưng mỗi ví dụ lại có cách giải thích khác nhau, và có những "lòng tốt" mà nhìn kỹ hoá ra là lợi cho chính mình.
Trước hết: động vật "vị tha" nghĩa là gì
Khi nói con ong vị tha, nhà sinh học dùng nghĩa vị tha sinh học: hành vi làm giảm khả năng sống sót, sinh sản của cá thể làm nó và tăng của cá thể khác. Nghĩa này không đòi hỏi con ong có cảm xúc hay ý định gì. Còn khi hỏi con chuột có "thương" bạn không, ta đang hỏi một câu khác hẳn: về cảm xúc và động cơ — thứ khó đo hơn nhiều ở loài không biết nói.
Giữ hai câu hỏi này tách nhau sẽ giúp đọc các tin "động vật biết yêu thương" tỉnh táo hơn.
Côn trùng xã hội: vị tha cực độ nhưng không cần cảm xúc
Ở ong mật, phần lớn cá thể là ong thợ cái không sinh sản. Chúng tìm mật, nuôi ấu trùng, giữ nhiệt tổ, canh cửa. Khi ong thợ đốt kẻ thù là động vật có vú, kim có ngạnh mắc lại trong da, ong thường chết sau đó. Ở nhiều loài kiến và mối, có tầng lớp lính chuyên lao vào chỗ nguy hiểm nhất.
Đây là những ví dụ vị tha sinh học rõ nhất trong tự nhiên. Lời giải thích chính đến từ lý thuyết chọn lọc họ hàng của W. D. Hamilton: các cá thể trong tổ thường là chị em, và giúp tổ sinh sản cũng là truyền gen chung. Nhưng chẳng ai cho rằng con ong "hy sinh vì thương". Hành vi được lập trình qua tiến hoá, kích hoạt bởi mùi, tín hiệu hoá học, vai trò trong tổ.
Chuột mở lồng cứu bạn
Năm 2011, Inbal Ben-Ami Bartal, Jean Decety và Peggy Mason (Đại học Chicago) công bố trên tạp chí Science một thí nghiệm gây chú ý. Một con chuột được thả tự do trong chuồng. Ở giữa chuồng có một ống nhựa trong nhốt một con chuột khác, bạn cùng chuồng của nó. Cửa ống chỉ mở được từ bên ngoài, và việc mở không dễ.
Sau vài ngày, phần lớn chuột tự do học được cách mở cửa và thường mở ngay khi vào chuồng. Chúng không làm vậy khi ống rỗng hoặc chứa một con chuột đồ chơi. Đáng chú ý, chúng vẫn mở cửa dù con kia được thả ra ở một ngăn riêng, tức là không chắc được ở cạnh bạn sau đó.
Thí nghiệm có thêm một phần: đặt hai ống, một ống nhốt bạn, một ống đựng sô-cô-la — món chuột rất thích. Chuột thường mở cả hai, và trong nhiều lần đã để lại một phần sô-cô-la cho bạn.
Các ý kiến phản biện
Một số nhà nghiên cứu cho rằng chuột mở cửa chủ yếu vì muốn có bạn ở bên — động cơ tiếp xúc xã hội — chứ chưa hẳn là đồng cảm với nỗi khổ của con bị nhốt. Các thí nghiệm sau đó của Bartal và cộng sự cho thấy chuột giúp những con thuộc dòng chuột mà nó đã quen sống cùng, kể cả không phải bạn trực tiếp, và ít giúp con thuộc dòng lạ. Sự quen thuộc, chứ không phải họ hàng, quyết định chuột giúp ai. Tranh luận về động cơ thật sự vẫn còn.
Khỉ không chịu làm đau đồng loại
Một nghiên cứu cũ hơn, của Jules Masserman và cộng sự công bố năm 1964, cho khỉ rhesus kéo xích để lấy thức ăn. Sau đó, nhóm nghiên cứu nối thêm: mỗi lần kéo xích, một con khỉ khác ở chuồng bên bị giật điện. Nhiều con khỉ giảm kéo hoặc ngừng hẳn, chấp nhận nhịn đói, có con nhịn nhiều ngày liền. Con nào từng bị giật điện trước đó thì càng hay ngừng.
Nghiên cứu này được trích dẫn nhiều như bằng chứng sớm về sự nhạy cảm với nỗi đau của đồng loại ở linh trưởng. Ngày nay, những thí nghiệm gây đau cho động vật như vậy chịu quy định đạo đức chặt chẽ hơn nhiều.
Với khỉ mũ, nhóm của Frans de Waal (2008) thiết kế lựa chọn đơn giản: con khỉ chọn giữa một thẻ chỉ cho mình thức ăn và một thẻ cho cả mình lẫn bạn bên cạnh. Phần lớn khỉ nghiêng về lựa chọn có lợi cho cả hai, nhất là khi bạn là con quen và nhìn thấy được.
Khi nhìn kỹ, "lòng tốt" hoá ra có lợi riêng
Không phải mọi hành vi trông vị tha đều đúng là vậy. Chồn đất meerkat ở châu Phi có con đứng gác trên gò cao trong khi cả nhóm kiếm ăn, và kêu báo khi thấy chim săn mồi. Thoạt nhìn, đó là hy sinh. Năm 1999, nhóm của Tim Clutton-Brock công bố trên Science rằng con đứng gác thường là con đã no, và nó đứng gần hang, có thể trốn nhanh nhất khi có nguy hiểm. Nhóm gọi đó là "người gác ích kỷ": đứng gác có lợi cho cả nhóm, nhưng không đắt như tưởng tượng với con gác.
Ví dụ này không làm meerkat kém đáng yêu đi, nhưng nhắc rằng cần đo cái giá thật trước khi gọi một hành vi là hy sinh.
Bảng tóm tắt các ví dụ
| Loài | Hành vi | Giải thích chính | Còn tranh luận |
|---|---|---|---|
| Ong, kiến, mối | Thợ không sinh sản, lính hy sinh | Chọn lọc họ hàng, sinh thái tổ | Mức đóng góp của họ hàng so với sinh thái |
| Dơi quỷ | Mớm máu cho con đói | Họ hàng và có đi có lại | Có "ghi sổ" hay chỉ là tình thân lâu ngày |
| Chuột | Mở lồng thả bạn, chia sô-cô-la | Phản ứng với nỗi khổ của con quen | Đồng cảm hay muốn có bạn ở bên |
| Khỉ rhesus | Nhịn đói để con khác không bị giật điện | Nhạy cảm với nỗi đau đồng loại | Khó lặp lại vì lý do đạo đức |
| Khỉ mũ | Chọn phương án có lợi cho cả bạn | Khuynh hướng ủng hộ xã hội với con quen | Mức độ khác nhau giữa các nghiên cứu |
| Meerkat | Đứng gác, kêu báo động | Thường là con no, ở gần chỗ trốn | Hy sinh ít hơn vẻ ngoài |
Vì sao điều này quan trọng với con người
Các nghiên cứu trên động vật cho thấy mầm mống của sự quan tâm đến đồng loại không phải phát minh riêng của văn hoá loài người. Phản ứng với nỗi khổ của con khác, sẵn lòng chịu thiệt một chút, ưu tiên con quen — những thứ ấy có rễ sâu trong lịch sử tiến hoá của động vật có vú.
Đồng thời, có một điểm lặp lại ở hầu hết các loài: sự giúp đỡ mạnh nhất dành cho kẻ quen. Chuột giúp dòng chuột quen, khỉ giúp bạn cùng bầy, dơi chia máu cho con cùng hang. Con người cũng vậy, và đây chính là giới hạn mà văn hoá, giáo dục phải vượt qua khi muốn mở rộng lòng tốt ra người lạ.
Cũng cần cẩn thận với cách kể chuyện quá tay. Những đoạn video "chó cứu chủ", "voi khóc thương bạn" có thể đúng là cảm động, nhưng khoa học cần thí nghiệm có đối chứng mới kết luận được về động cơ. Tôn trọng động vật không đòi hỏi phải gán cho chúng cảm xúc y như người.
Áp dụng được ngay
- Đọc tin "động vật vị tha" với hai câu hỏi: cái giá thật sự là gì, và nghiên cứu có nhóm đối chứng không?
- Nhận ra khuynh hướng "giúp người quen" ở chính mình. Thử một việc tử tế nhỏ với người ngoài vòng quen: người giao hàng, bác bảo vệ, người mới trong nhóm.
- Nếu nuôi thú cưng, quan sát cách chúng phản ứng khi một con khác trong nhà bị đau hay sợ — nhưng nếu thú cưng ốm, đưa đi khám thú y thay vì đoán.
- Muốn tìm hiểu thêm, đọc các sách phổ biến khoa học của Frans de Waal về sự đồng cảm ở động vật, đọc kèm các ý kiến phản biện để có cái nhìn cân bằng.
Câu hỏi thường gặp
Động vật có lòng vị tha không?
Nhiều loài có hành vi vị tha theo nghĩa sinh học, tức chịu thiệt để cá thể khác được lợi, như ong thợ, dơi quỷ chia máu. Một số loài như chuột, khỉ cho thấy dấu hiệu phản ứng với nỗi khổ của đồng loại. Còn chúng có "thương" theo nghĩa cảm xúc như người hay không thì vẫn đang tranh luận.
Thí nghiệm chuột cứu bạn là gì?
Năm 2011, Bartal, Decety và Mason công bố trên tạp chí Science rằng chuột tự do học cách mở cửa ống nhựa để thả bạn cùng chuồng bị nhốt, và không làm vậy khi ống rỗng. Có lúc chúng còn để lại sô-cô-la cho bạn. Một số nhà khoa học cho rằng động cơ có thể là muốn có bạn bên cạnh.
Vì sao ong thợ sẵn sàng chết để bảo vệ tổ?
Ong thợ là chị em của nhau và của các ong chúa tương lai, nên bảo vệ tổ giúp gen chung được truyền tiếp. Đây là ví dụ kinh điển của chọn lọc họ hàng. Hành vi này không đòi hỏi cảm xúc mà được kích hoạt bởi tín hiệu hoá học và vai trò trong tổ.
Meerkat đứng gác có phải hy sinh không?
Không hẳn. Nghiên cứu năm 1999 của nhóm Tim Clutton-Brock cho thấy con đứng gác thường đã no và đứng gần chỗ trốn, nên cái giá với nó thấp hơn tưởng tượng. Hành vi vẫn có lợi cho cả nhóm.
Khỉ có biết thương đồng loại không?
Nghiên cứu năm 1964 của Masserman và cộng sự cho thấy nhiều khỉ rhesus chịu nhịn đói thay vì kéo xích làm con khác bị giật điện. Khỉ mũ cũng thường chọn phương án có lợi cho cả bạn bên cạnh. Đây là dấu hiệu nhạy cảm với đồng loại, dù mức độ khác nhau giữa các cá thể.
