Tết về bên nội hay bên ngoại không có công thức đúng cho mọi nhà; cách chia được hai bên cùng vui thường là cách mà cả hai vợ chồng cùng bàn, nói rõ lý do và giữ ổn định qua các năm — như luân phiên năm, chia ngày, hoặc đón cả hai bên về một nơi. Nghiên cứu về công bằng thủ tục cho thấy người ta dễ chấp nhận một kết quả không như ý hơn nếu cách quyết định ra kết quả ấy công bằng. Ở chuyện Tết, điều làm một bên tủi thường không phải là số ngày, mà là cảm giác không được hỏi.
Luật cũ và đời sống mới
Câu tục ngữ "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" phản ánh nếp cũ: ngày đầu năm dành cho bên nội, ngày thứ hai cho bên ngoại. Ở nhiều vùng, nàng dâu đón giao thừa và mùng một ở nhà chồng gần như là mặc định.
Nếp này hình thành khi các gia đình thường ở gần nhau, cùng làng hay cùng vùng. Đời sống hôm nay khác: hai vợ chồng có thể quê ở hai đầu đất nước, cùng làm ở thành phố, nghỉ Tết có giới hạn, vé xe vé máy bay đắt và khó mua. Áp nguyên nếp cũ có thể khiến một bên gần như không bao giờ được đón Tết với bố mẹ đẻ.
Không có gì sai khi một gia đình giữ nếp cũ nếu cả hai vợ chồng đồng thuận. Va chạm nảy sinh khi một người coi nếp ấy là "đương nhiên", còn người kia âm thầm chịu thiệt năm này qua năm khác.
Các cách chia thường gặp
| Cách | Làm thế nào | Hợp khi | Chỗ cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Theo nếp truyền thống | Giao thừa, mùng một bên nội; mùng hai, mùng ba bên ngoại | Hai bên ở gần, cả hai vợ chồng đồng ý | Bên ngoại có thể không bao giờ có giao thừa với con gái |
| Luân phiên theo năm | Năm chẵn ăn Tết bên nội, năm lẻ bên ngoại | Hai bên ở xa nhau | Năm "không đến lượt" cần thăm bù trước hoặc sau Tết |
| Chia đôi kỳ nghỉ | Mấy ngày đầu một bên, mấy ngày sau bên kia | Đi lại được trong ngày hoặc nửa ngày | Mệt vì di chuyển, nhất là với con nhỏ |
| Đón hai bên về một nơi | Ông bà hai bên cùng đến nhà con | Con có nhà đủ rộng, hai bên hợp nhau | Không phải ông bà nào cũng muốn rời nhà dịp Tết |
| Về trước Tết, ở lại sau Tết | Về sớm phụ một bên dọn nhà, gói bánh; ở lại sau Tết với bên kia | Có thể nghỉ dài hơn kỳ nghỉ chung | Cần sắp xếp công việc sớm |
Không cách nào hoàn hảo. Mỗi cách đều để lại một bên ít hơn ở một thời điểm nào đó. Điều quan trọng là bên "ít hơn" thay đổi theo thời gian, chứ không cố định mãi là một bên.
Công bằng thủ tục: cách quyết định quan trọng không kém kết quả
John Thibaut và Laurens Walker (1975) nghiên cứu cách người ta đánh giá các quy trình giải quyết tranh chấp và nhận ra một điều: người trong cuộc chấp nhận kết quả dễ hơn khi họ được trình bày quan điểm của mình — hiệu ứng thường được gọi là "có tiếng nói" (voice). Gerald Leventhal (1980) bổ sung các tiêu chí của một quy trình công bằng: nhất quán, không thiên vị, dựa trên thông tin đúng, có thể sửa lại, đại diện được quan điểm của các bên.
Áp vào chuyện Tết:
- Có tiếng nói: cả hai vợ chồng cùng bàn, không ai thông báo quyết định cho người kia.
- Nhất quán: một khi đã chọn luân phiên, giữ đúng; không "năm nay bên nội có việc nên lại về bên nội".
- Không thiên vị: lý do "bên nội là trưởng họ" có thể chính đáng, nhưng nên được nói ra và cân nhắc, không mặc định.
- Có thể sửa: khi hoàn cảnh đổi (ông bà ốm, có con nhỏ), hai người bàn lại.
Tom Tyler và nhiều nhà nghiên cứu sau đó cho thấy cảm nhận về công bằng thủ tục ảnh hưởng mạnh tới việc người ta có chấp nhận và tôn trọng quyết định hay không — ở toà án, ở công sở, và cả trong gia đình.
Những chỗ hay thành ích kỷ
- Coi nếp nhà mình là chuẩn. "Nhà anh xưa nay vẫn thế" là thông tin, không phải lý lẽ đủ để người kia chịu thiệt mãi.
- Để người kia tự xoay với bố mẹ mình. Người chồng không lên tiếng khi bố mẹ đòi con dâu ở lại thêm; người vợ không nói với bố mẹ đẻ về thoả thuận luân phiên. Mỗi người nên là người nói chuyện với bố mẹ mình.
- Đếm ngày từng giờ. Tính chính xác "bên anh được 52 tiếng, bên em có 48 tiếng" biến Tết thành cuộc đàm phán.
- Quà Tết, tiền biếu chênh lệch mà không nói ra. Biếu bên này nhiều hơn bên kia vì hoàn cảnh khác nhau là chuyện có thể hiểu được, nhưng nên là quyết định chung của hai vợ chồng. Biếu lệch âm thầm, để người kia tự phát hiện, dễ biến chuyện thương bố mẹ thành chuyện so bì.
- Bỏ quên mong muốn của chính các con. Trẻ lớn có thể có ý muốn về một bên hơn vì có anh chị em họ cùng tuổi. Hỏi chúng cũng là một phần công bằng.
Một ví dụ giả định
Thử hình dung: Tú quê Nghệ An, vợ là Ngân quê Cần Thơ, cả hai làm ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ba năm đầu, năm nào cũng về Nghệ An vì "bố mẹ anh là con trưởng". Đến năm thứ tư, Ngân nói chị đã bốn năm không đón giao thừa với mẹ.
Họ ngồi lại và chốt: năm chẵn ăn Tết ở Nghệ An, năm lẻ ở Cần Thơ; năm không về bên nào thì cả nhà về thăm trước Tết một tuần. Tú tự gọi điện báo bố mẹ mình, giải thích lý do. Bố mẹ anh buồn năm đầu, nhưng năm sau đã chủ động hỏi "năm nay chắc về Cần Thơ hả con".
Áp dụng được ngay
- Bàn chuyện Tết từ sớm, ít nhất hai ba tháng trước, khi chưa ai mua vé và chưa ai hứa với bố mẹ.
- Mỗi người nói với bố mẹ mình. Đừng để vợ hoặc chồng phải tự giải thích với nhà bên kia.
- Viết thoả thuận ra — luân phiên năm nào, thăm bù khi nào — để năm sau khỏi phải bàn lại từ đầu.
- Hỏi bên mình đang "được nhiều hơn": có thể nhường gì để bên kia bớt thiệt — một giao thừa, vài ngày đầu năm, một chuyến thăm bù?
Câu hỏi thường gặp
Tết nên về nhà nội hay nhà ngoại trước?
Theo nếp truyền thống "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ", nhiều gia đình về bên nội trước. Nhưng không có luật bắt buộc; nhiều cặp ở xa chọn luân phiên năm hoặc chia ngày. Điều quan trọng là hai vợ chồng cùng thống nhất.
Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy nghĩa là gì?
Đây là câu tục ngữ quen thuộc, chỉ nếp chúc Tết truyền thống: mùng một dành cho bên nội, mùng hai cho bên ngoại, mùng ba đến thăm thầy cô. Nó hình thành khi các gia đình thường ở gần nhau.
Vợ chồng quê xa nhau thì ăn Tết thế nào cho công bằng?
Cách phổ biến là luân phiên theo năm, kèm một chuyến thăm bù trước hoặc sau Tết cho bên không đến lượt. Giữ thoả thuận ổn định qua các năm giúp hai bên dễ chấp nhận hơn.
Bố mẹ chồng không muốn con dâu về ngoại ăn Tết thì làm sao?
Người chồng nên là người nói chuyện với bố mẹ mình, giải thích thoả thuận của hai vợ chồng và lý do. Khi quyết định đến từ cả hai người và được giải thích rõ, các bậc cha mẹ thường dễ chấp nhận hơn theo thời gian.
Công bằng thủ tục là gì?
Công bằng thủ tục là cảm nhận rằng cách đưa ra quyết định là công bằng: các bên được nói, quy tắc nhất quán, không thiên vị. Nghiên cứu của Thibaut và Walker (1975) và Leventhal (1980) cho thấy nó giúp người ta chấp nhận cả những kết quả không như ý.
