Muốn có thời gian cho riêng mình khi đã có con nhỏ là đòi hỏi chính đáng, không phải ích kỷ. Nó chỉ thành ích kỷ khi thời gian của một người được lấy từ sự kiệt sức của người kia — một người đi đá bóng, cà phê đều đặn, người còn lại chưa ngủ trọn đêm nào suốt nhiều tháng. Nghiên cứu về "kiệt sức vì làm cha mẹ" cho thấy không có khoảng nghỉ thì cả cha mẹ lẫn con đều chịu hậu quả; câu hỏi thật sự là chia khoảng nghỉ ấy thế nào cho công bằng.
Vì sao những năm đầu có con lại khó với vợ chồng
Brian Doss, Galena Rhoades, Scott Stanley và Howard Markman (2009, Journal of Personality and Social Psychology) theo dõi các cặp vợ chồng Mỹ trong tám năm đầu hôn nhân. Mức hài lòng về hôn nhân nhìn chung giảm dần theo thời gian ở mọi cặp, nhưng ở các cặp có con, mức giảm sau khi sinh đột ngột hơn so với các cặp chưa có con. Không phải cặp nào cũng vậy, và nhiều cặp hồi phục, nhưng giai đoạn đầu làm cha mẹ là quãng chuyển rất nặng.
Lý do không khó đoán: thiếu ngủ, việc nhà tăng vọt, ít thời gian cho nhau, và một câu hỏi lớn bỗng xuất hiện mỗi ngày — ai làm gì, ai được nghỉ khi nào.
Kiệt sức vì làm cha mẹ là có thật
Từ giữa thập niên 2010, nhóm nghiên cứu của Moïra Mikolajczak và Isabelle Roskam (Đại học Louvain, Bỉ) nghiên cứu hiện tượng kiệt sức vì làm cha mẹ (parental burnout): cạn kiệt thể lực và tinh thần vì vai trò cha mẹ, thấy xa cách cảm xúc với con, mất niềm vui làm cha mẹ, thấy mình không còn là người cha, người mẹ mình từng muốn trở thành.
Các nghiên cứu của nhóm này cho thấy kiệt sức vì làm cha mẹ liên quan tới ý muốn bỏ trốn khỏi gia đình, xung đột vợ chồng, và — đáng lo nhất — tăng nguy cơ bỏ bê hoặc đối xử thô bạo với con. Một khảo sát lớn do Roskam và cộng sự thực hiện ở hơn 40 nước (công bố năm 2021) thấy tỉ lệ kiệt sức khác nhau nhiều giữa các nước, và cao hơn ở những nền văn hoá đề cao chủ nghĩa cá nhân, nơi cha mẹ thường ít có người đỡ đần.
Ý nghĩa thực tế: thời gian nghỉ của cha mẹ không phải phần thưởng mà là điều kiện để chăm con tốt. Một người mẹ, người bố được nghỉ vài giờ mỗi tuần không lấy gì của con; họ đang giữ cho mình đủ sức.
Đòi hỏi chính đáng hay ích kỷ: nhìn vào cách chia
Câu hỏi "muốn có thời gian riêng có ích kỷ không" thường bị đặt sai. Muốn thì ai cũng muốn. Câu nên hỏi là: thời gian riêng của mình đang được trả bằng công sức của ai?
| Thường là chính đáng | Dễ thành ích kỷ |
|---|---|
| Hai người cùng có khoảng nghỉ, thay phiên nhau | Một người có giờ nghỉ cố định, người kia không có |
| Báo và hỏi trước, sắp xếp người trông con | "Anh đi chút" lúc con đang quấy |
| Khoảng nghỉ phù hợp với giai đoạn (vài giờ khi con còn rất nhỏ) | Giữ nguyên lịch sinh hoạt như chưa có con |
| Người đi làm cả ngày vẫn nhận phần chăm con buổi tối, cuối tuần | Coi việc đi làm là đủ, về nhà là "nghỉ" |
| Nghỉ để hồi sức: ngủ, tập thể dục, gặp bạn | Nghỉ bằng cách để người kia một mình đêm này qua đêm khác |
Dòng thứ tư là điểm vướng phổ biến ở nhiều gia đình Việt. Người đi làm thấy mình "đã làm việc cả ngày". Người ở nhà với con cũng làm việc cả ngày — chỉ là không có giờ tan ca. Cả hai đều mệt, và cả hai đều cần một phần buổi tối.
Khi người ở nhà thấy có lỗi vì muốn nghỉ
Chiều ngược lại cũng hay gặp: người chăm con chính, thường là mẹ, thấy áy náy mỗi khi muốn ra ngoài vài giờ. "Mẹ mà bỏ con đi cà phê." Cảm giác có lỗi này được củng cố bởi những câu nói quen thuộc quanh mình, và bởi hình mẫu người mẹ hy sinh trọn vẹn.
Nghiên cứu về kiệt sức vì làm cha mẹ cho thấy chính hình mẫu cầu toàn ấy — tự đặt tiêu chuẩn làm cha mẹ quá cao — là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ kiệt sức. Đi ra ngoài vài giờ khi đã có người trông con không phải là bỏ con. Nó giống việc dừng xe đổ xăng hơn là việc bỏ đường.
Một ví dụ giả định
Thử hình dung: Thảo nghỉ sinh được sáu tháng. Chồng chị, Nam, đi làm về thường ăn cơm rồi chơi với con nửa tiếng, sau đó vào phòng làm việc thêm hoặc xem điện thoại. Cuối tuần anh đi đá bóng sáng thứ bảy như hồi chưa cưới. Thảo không nói gì, nhưng dần thấy mình như sống một mình với con.
Đến một hôm chị bật khóc vì chuyện nhỏ. Hai người ngồi lại và chia rõ: tối thứ ba và thứ năm Nam lo con từ bảy giờ đến khi con ngủ, Thảo đi bơi hoặc ngủ sớm; sáng thứ bảy Nam vẫn đi đá bóng, chiều chủ nhật là của Thảo. Không ai mất hẳn thời gian riêng — chỉ là giờ nó được chia cho cả hai.
Khi nào cần tìm hỗ trợ
Mệt sau sinh là bình thường. Nhưng nếu buồn bã, lo âu, mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần; ăn ngủ đảo lộn dù có cơ hội ngủ; thấy tách rời khỏi con; có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con — đó có thể là trầm cảm sau sinh hoặc kiệt sức nặng. Tình trạng này có thể gặp ở cả mẹ và bố. Cần tìm bác sĩ sản khoa, bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý sớm. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Viết ra lịch một tuần của cả hai, đánh dấu những giờ mỗi người được nghỉ thật sự (không trông con, không làm việc). So hai cột.
- Chốt hai khoảng nghỉ cố định mỗi tuần cho mỗi người, kể cả chỉ hai tiếng. Có lịch thì không ai phải "xin".
- Người đi làm nhận trọn một khoảng chăm con buổi tối, không chỉ "phụ giúp".
- Nhờ thêm người — ông bà, họ hàng, bạn bè — một buổi mỗi tuần nếu được, để cả hai cùng có thời gian cho nhau.
- Nếu mình là người hay áy náy, thử ra ngoài một lần trong tuần này khi đã có người trông con, và để ý xem con có thật sự thiệt gì không.
Câu hỏi thường gặp
Có con nhỏ mà muốn có thời gian riêng có ích kỷ không?
Không. Nghiên cứu về kiệt sức vì làm cha mẹ cho thấy khoảng nghỉ là điều kiện để chăm con tốt. Nó chỉ thành ích kỷ khi thời gian riêng của một người được đổi bằng sự kiệt sức kéo dài của người kia.
Kiệt sức vì làm cha mẹ là gì?
Kiệt sức vì làm cha mẹ (parental burnout) là trạng thái cạn kiệt thể lực và tinh thần do vai trò cha mẹ, kèm xa cách cảm xúc với con và mất niềm vui làm cha mẹ. Nhóm của Mikolajczak và Roskam ở Bỉ thấy nó liên quan tới xung đột vợ chồng và nguy cơ bỏ bê con.
Vì sao vợ chồng hay căng thẳng sau khi có con?
Thiếu ngủ, việc nhà tăng, ít thời gian cho nhau và câu hỏi ai được nghỉ khi nào. Nghiên cứu của Doss và cộng sự (2009) thấy mức hài lòng hôn nhân giảm đột ngột hơn sau khi sinh con so với các cặp chưa có con.
Chồng đi làm cả ngày về có cần trông con không?
Người ở nhà với con cũng làm việc cả ngày, chỉ không có giờ tan ca. Chia cho người đi làm một khoảng chăm con trọn vẹn buổi tối hoặc cuối tuần giúp cả hai đều có giờ nghỉ.
Khi nào mệt mỏi sau sinh cần đi khám?
Khi buồn bã, lo âu hoặc mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần, ăn ngủ đảo lộn, thấy tách rời khỏi con hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay con. Cả mẹ và bố đều có thể gặp; nên tìm bác sĩ hoặc nhà tâm lý sớm.
