Nhường nhịn là đức tính được văn hoá Việt khen ngợi: nhường phần cho người khác, nhịn lời để giữ hoà khí. "Một điều nhịn chín điều lành" là câu ai cũng thuộc. Nhưng nhường nhịn cũng có mặt trái ít ai nói: khi một người luôn là người nhịn, nhu cầu của họ bị chôn vùi, oán giận tích tụ, và nghiên cứu tâm lý cho thấy thói quen im lặng để giữ hoà khí kéo dài có liên quan tới buồn chán, trầm cảm. Nhường nhịn tốt khi nó là lựa chọn, có hại khi nó thành nghĩa vụ một chiều.
Nhường nhịn trong ca dao tục ngữ
Người Việt có rất nhiều câu khen nhường nhịn:
- "Một điều nhịn chín điều lành" – nhịn một lần, tránh được nhiều chuyện.
- "Chồng giận thì vợ bớt lời, cơm sôi bớt lửa chẳng đời nào khê" – nhường nhau lúc nóng giận để giữ êm ấm.
- "Nhường cơm sẻ áo" – chia cho nhau những thứ thiết yếu nhất.
- "Anh em như thể tay chân" – anh em phải đùm bọc, nhường nhịn nhau.
Trong sách vở Nho học mà người Việt học xưa, có chuyện Khổng Dung bốn tuổi biết nhường quả lê to cho anh, chép trong Tam tự kinh ("Dung tứ tuế, năng nhượng lê"). Câu chuyện được dùng để dạy trẻ con về sự nhường anh em.
Đọc kỹ, các câu này có một điểm chung: chúng nói về nhường nhịn để giữ quan hệ, không phải để một người chịu thiệt mãi. Câu "chồng giận thì vợ bớt lời" chỉ nhắc người vợ, phản ánh nếp nhà xưa; nhiều gia đình ngày nay hiểu tinh thần của nó là ai đang nóng thì người kia hạ giọng, và vai ấy đổi qua lại.
Vì sao nhường nhịn có giá trị
Ở mặt tích cực, nhường nhịn giúp ích theo nhiều cách:
- Giảm leo thang xung đột. Lúc nóng giận, lùi một bước giúp cả hai có thời gian bình tĩnh.
- Giữ quan hệ lâu dài. Không phải chuyện nhỏ nào cũng đáng tranh cãi tới cùng.
- Thể hiện sự quan tâm. Nhường phần ngon cho người già, người ốm là cách nói "mình nghĩ tới bạn".
Trong tâm lý học về xung đột, mô hình Thomas–Kilmann (do Kenneth Thomas và Ralph Kilmann đề xuất năm 1974) mô tả năm cách ứng xử khi bất đồng: cạnh tranh, hợp tác, thoả hiệp, né tránh và nhường (accommodating). Mô hình không coi cách nào là luôn tốt hay luôn xấu; mỗi cách hợp với một số tình huống. Nhường hợp khi chuyện quan trọng với người kia hơn với mình, khi mình nhận ra mình sai, hoặc khi giữ quan hệ quan trọng hơn kết quả.
Mặt trái: khi nhịn thành im lặng kéo dài
Vấn đề bắt đầu khi nhường nhịn không còn là lựa chọn trong từng tình huống, mà thành vai trò cố định của một người. Thử hình dung một ví dụ giả định. Chị Lan là con gái lớn trong một gia đình đông con. Từ nhỏ, chị được dạy nhường em. Lớn lên, chị nhường em phòng đẹp, nhường em cơ hội đi học xa, rồi lấy chồng, chị nhịn mẹ chồng, nhịn chồng. Ai cũng khen chị hiền. Nhưng chị thường xuyên mệt mỏi, thỉnh thoảng bật khóc mà không rõ vì sao.
Nhà tâm lý học Dana Jack, trong cuốn Silencing the Self (Im lặng bản thân, 1991), mô tả một khuôn mẫu bà gặp ở nhiều phụ nữ bị trầm cảm: liên tục gạt nhu cầu, cảm xúc của mình đi để giữ hoà khí trong quan hệ. Bà cùng Diana Dill xây dựng một thang đo cho khuôn mẫu này (công bố năm 1992), và nhiều nghiên cứu sau đó, cả ở nam lẫn nữ, ở nhiều nước, thấy điểm cao trên thang đo đi kèm nhiều triệu chứng trầm cảm hơn. Đây là liên hệ tương quan, chưa chứng minh được cái nào gây ra cái nào, nhưng nó gợi ý rằng im lặng kéo dài có giá phải trả.
Nhường nhịn lành mạnh và nhường nhịn có hại
| Nhường nhịn lành mạnh | Nhường nhịn có hại |
|---|---|
| Là lựa chọn trong từng tình huống | Là vai trò cố định, ai cũng mặc định mình sẽ nhịn |
| Có qua có lại, lần này mình nhường, lần sau người kia nhường | Một chiều, luôn là mình |
| Mình vẫn nói được điều mình cần, chỉ là không đòi lúc này | Mình không còn dám nói điều mình cần |
| Sau khi nhường thấy nhẹ nhõm | Sau khi nhường thấy uất ức, tích tụ |
| Chuyện nhỏ, không chạm tới an toàn, sức khoẻ | Nhịn cả khi bị xúc phạm, bị bạo hành |
Dòng cuối cùng là quan trọng nhất. "Một điều nhịn chín điều lành" không áp dụng cho bạo lực. Nhịn khi bị đánh, bị chửi mắng hạ nhục kéo dài, bị kiểm soát tiền bạc, không đem lại "chín điều lành" mà thường làm tình hình tệ hơn.
Ai thường bị đặt vào vai người nhịn
Trong nhiều gia đình Việt, vai người nhịn thường rơi vào một số người theo thói quen: con cả, con gái, con dâu, người kiếm ít tiền hơn, người hiền tính. Khi vai ấy cố định, người còn lại trong quan hệ dễ quen với việc được nhường, và không còn nhận ra mình đang lấy phần hơn. Đây là chỗ nhường nhịn chạm tới chủ đề của wiki: sự hy sinh của một người có thể vô tình nuôi thói ích kỷ của người khác.
Điều này không có nghĩa là người được nhường cố ý xấu. Thường chỉ là chưa ai chỉ ra. Một câu nói rõ ràng, nhẹ nhàng ("lần này em muốn chọn") có thể giúp cân lại mà không cần cãi nhau.
Khi nào cần tìm hỗ trợ
Nếu nhường nhịn đã đi kèm những dấu hiệu sau, đó là lúc cần nhiều hơn một lời khuyên:
- Bị bạo hành thể chất, bị đe doạ, bị chửi mắng hạ nhục thường xuyên.
- Bị kiểm soát tiền bạc, bị cấm gặp người thân, bạn bè.
- Buồn bã, mất ngủ, chán ăn kéo dài nhiều tuần, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
Trong những trường hợp này, hãy tìm nhà tâm lý, bác sĩ hoặc tổ chức hỗ trợ. Nếu có trẻ em bị bạo lực hoặc xâm hại, gọi 111. Nếu đang gặp nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Đếm lần nhường trong tuần. Trong nhà, ai là người nhường nhiều nhất? Nếu là mình, thử một lần nói điều mình muốn.
- Tập câu "lần này mình muốn…". Chọn một chuyện nhỏ, như món ăn tối hay kênh truyền hình, và nói rõ mong muốn của mình.
- Nếu mình là người hay được nhường, chủ động nhường lại một lần mà không cần ai nhắc.
- Dạy con nhường có qua có lại. Thay vì "con lớn phải nhường em", thử "lần này em chọn, lần sau con chọn".
Câu hỏi thường gặp
Một điều nhịn chín điều lành có đúng không?
Trong những chuyện nhỏ và lúc nóng giận, nhịn giúp tránh leo thang xung đột và giữ quan hệ. Nhưng câu này không áp dụng cho bạo hành, xúc phạm kéo dài hay kiểm soát; nhịn trong những trường hợp đó thường làm tình hình tệ hơn.
Nhường nhịn quá có hại không?
Có thể. Nghiên cứu theo hướng "im lặng bản thân" của Dana Jack cho thấy thói quen gạt nhu cầu của mình đi để giữ hoà khí đi kèm nhiều triệu chứng trầm cảm hơn. Nhường nhịn có hại khi nó thành vai trò cố định và một chiều.
Làm sao phân biệt nhường nhịn lành mạnh và có hại?
Nhường nhịn lành mạnh là lựa chọn trong từng tình huống, có qua có lại và sau đó thấy nhẹ nhõm. Nhường nhịn có hại là một chiều, mình không còn dám nói điều mình cần và sau đó thấy uất ức tích tụ.
Khổng Dung nhường lê là chuyện gì?
Đây là câu chuyện chép trong Tam tự kinh, kể Khổng Dung bốn tuổi đã biết nhường quả lê to cho anh. Câu chuyện được dùng trong giáo dục truyền thống để dạy trẻ về sự nhường nhịn giữa anh em.
Có nên dạy con lớn phải nhường em không?
Nhường em là điều tốt, nhưng nếu luôn bắt con lớn nhường, con có thể thấy bất công và em có thể quen được ưu tiên. Dạy nhường có qua có lại, lần này em chọn, lần sau anh chị chọn, giúp cả hai học cách nghĩ cho nhau.
