"Có đi có lại mới toại lòng nhau" nghĩa là quan hệ chỉ bền khi hai bên cùng cho và cùng nhận: được người ta biếu thì có dịp biếu lại, được giúp thì có lúc giúp lại. Đây là phép đáp lễ của người Việt, và các nhà xã hội học gọi nó là chuẩn mực có qua có lại, một trong những quy tắc phổ biến nhất của đời sống con người ở mọi nền văn hoá.
Câu tục ngữ và những biến thể
"Toại lòng" là vừa lòng, thoả lòng. Câu tục ngữ ngắn gọn nhưng nói rõ điều kiện: muốn hai bên cùng vừa lòng thì phải có cả "đi" lẫn "lại". Một chiều thì sớm muộn sẽ có người thấy thiệt.
Tiếng Việt có nhiều câu cùng ý:
- "Bánh ít đi, bánh quy lại" – nhận bánh ít của người thì đáp lại bằng bánh khác.
- "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" – nhắc nhớ ơn, dù nghiêng về lòng biết ơn hơn là đáp lễ.
- "Ăn miếng trả miếng" – cũng là có qua có lại, nhưng theo chiều trả đũa.
Câu cuối đáng chú ý: cùng một nguyên tắc "có qua có lại" có thể đi theo chiều tốt (đáp lễ) hoặc chiều xấu (trả thù). Các nhà nghiên cứu cũng phân biệt hai chiều này: chuẩn mực có qua có lại tích cực và tiêu cực.
Chuẩn mực có qua có lại trong khoa học xã hội
Năm 1925, nhà nhân học người Pháp Marcel Mauss xuất bản Tiểu luận về quà tặng (Essai sur le don). Dựa trên tư liệu về nhiều xã hội ở Thái Bình Dương, Bắc Mỹ và các nơi khác, Mauss cho rằng món quà không bao giờ thật sự "miễn phí". Nó tạo ra ba nghĩa vụ đan vào nhau:
| Nghĩa vụ | Theo Mauss | Ví dụ trong đời sống Việt |
|---|---|---|
| Nghĩa vụ cho | Không cho là từ chối quan hệ | Tết về quê không mang quà biếu thì thấy ngại |
| Nghĩa vụ nhận | Từ chối quà là từ chối người cho | Được mời ăn mà từ chối thẳng có thể làm chủ nhà phật lòng |
| Nghĩa vụ đáp lại | Nhận mà không đáp là mất danh dự | Hàng xóm cho rổ khế, mình đem sang biếu lại đĩa xôi |
Năm 1960, nhà xã hội học người Mỹ Alvin Gouldner viết bài báo nổi tiếng về "chuẩn mực có qua có lại", lập luận rằng đây là một chuẩn mực gần như phổ quát: hầu như xã hội nào cũng có quy tắc rằng nên giúp người đã giúp mình và không nên làm hại người đã giúp mình. Ở góc tiến hoá, nhà sinh học Robert Trivers năm 1971 đưa ra khái niệm vị tha có đi có lại để giải thích vì sao sự giúp đỡ giữa những cá thể không cùng huyết thống có thể tồn tại; danh mục khoa học vị tha của wiki này bàn kỹ hơn.
Phép đáp lễ kiểu Việt
Người Việt có những thói quen đáp lễ rất tinh tế, ít khi nói thành lời nhưng ai cũng hiểu.
Không trả ngay, không trả y hệt
Nhận một hộp bánh hôm nay mà ngày mai mang trả đúng hộp bánh cùng loại sẽ bị coi là lạnh lùng, như thể muốn "xoá nợ" cho xong. Đáp lễ đẹp thường có độ trễ và có biến hoá: hàng xóm cho quả, mình đợi dịp nhà có món ngon thì mang sang; được giúp việc nhà, mình chờ lúc họ cần mà giúp lại. Sự lệch nhẹ về thời gian và món đồ giữ cho quan hệ tiếp tục, vì luôn có một bên đang "nợ" một chút.
Đĩa không trả về rỗng
Ở nhiều vùng quê, hàng xóm mang sang bát canh, đĩa xôi thì khi trả bát đĩa, chủ nhà thường bỏ vào đó ít hoa quả, nắm lạc. Trả bát rỗng có khi bị coi là thiếu tình. Thói quen nhỏ này là phép đáp lễ thu gọn: mỗi lần trao đổi đều có hai chiều.
Đáp bằng công, không chỉ bằng của
Trong làng xã truyền thống, người ta còn đáp lễ bằng sức lao động: nhà này gặt giúp nhà kia thì mùa sau nhà kia gặt giúp lại. Tập quán đổi công này cho thấy "có đi có lại" không nhất thiết là tiền hay quà, mà là sự có mặt khi người kia cần.
Có qua có lại trong tâm lý học hiện đại
Nhà tâm lý học Robert Cialdini, trong cuốn Influence (1984), xếp chuẩn mực có qua có lại vào danh sách những nguyên tắc ảnh hưởng mạnh nhất tới hành vi. Ông dẫn ví dụ nhiều tổ chức gửi tặng món quà nhỏ kèm thư xin quyên góp, và tỷ lệ người đáp lại tăng lên. Chính vì mạnh như vậy, nguyên tắc này cũng bị dùng để thuyết phục, đôi khi để ép: tặng mẫu thử để người ta thấy ngại không mua, mời ăn để người ta khó từ chối một lời nhờ vả.
Biết được sức mạnh của chuẩn mực này giúp ta tỉnh táo: cảm giác "phải đáp lại" là thật và đáng quý, nhưng không phải món quà nào cũng tạo ra nghĩa vụ đáp lại theo đúng ý người cho. Một món quà kèm điều kiện ngầm là một cuộc trao đổi, không còn là quà.
Khi "có đi có lại" lệch
Nguyên tắc này đẹp nhưng không phải lúc nào cũng cân được. Có mấy tình huống làm nó lệch:
- Chênh lệch điều kiện. Người khá giả biếu quà đắt, người khó khăn không có khả năng đáp lại tương xứng và thấy nặng lòng. Người cho tế nhị sẽ chọn quà vừa phải để người nhận không khó xử.
- Đếm quá kỹ. Khi mỗi lần cho đều được ghi nhớ, mỗi lần nhận đều được tính, quan hệ biến thành sổ sách. Bài về sổ ghi tiền mừng trong danh mục này bàn kỹ hơn.
- Quan hệ gần gũi. Nghiên cứu của Margaret Clark và Judson Mills từ cuối thập niên 1970 phân biệt quan hệ trao đổi (đồng nghiệp, người quen) với quan hệ cộng đồng (gia đình, bạn thân). Ở quan hệ cộng đồng, việc trả lại ngay lập tức có thể làm người kia thấy bị đối xử như người ngoài.
Điểm cuối đặc biệt hợp với người Việt: với người thân, "có đi có lại" là chuyện dài hơi, tính bằng cả đời chứ không bằng từng lần.
Áp dụng được ngay
- Trả bát không rỗng. Lần tới hàng xóm mang sang món gì, khi trả bát bỏ vào đó một chút gì của nhà mình.
- Nhớ một người mình đang "nợ". Ai đã giúp mình gần đây mà mình chưa có dịp đáp? Tìm một dịp nhỏ trong tuần.
- Chọn quà vừa sức người nhận. Với người khó khăn hơn mình, quà nhỏ và thiết thực giúp họ không thấy nặng lòng.
- Để ý quà có điều kiện. Khi thấy một món quà kèm lời nhờ vả ngay sau đó, cho mình thời gian suy nghĩ trước khi đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Có đi có lại mới toại lòng nhau nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nghĩa là quan hệ chỉ bền khi hai bên cùng cho và cùng nhận. Được người biếu thì có dịp biếu lại, được giúp thì có lúc giúp lại, để cả hai cùng vừa lòng.
Chuẩn mực có qua có lại là gì?
Đây là quy tắc xã hội gần như phổ quát rằng nên giúp người đã giúp mình. Nhà xã hội học Alvin Gouldner phân tích chuẩn mực này năm 1960, còn Marcel Mauss mô tả ba nghĩa vụ cho, nhận và đáp lại trong Tiểu luận về quà tặng năm 1925.
Câu bánh ít đi bánh quy lại có nghĩa là gì?
Câu này cùng nghĩa với có đi có lại: nhận bánh ít của người thì đáp lại bằng một thứ bánh khác. Nó nói về phép đáp lễ trong quan hệ hàng xóm, họ hàng.
Có nên trả lại quà ngay không?
Thường là không. Đáp lễ ngay bằng món y hệt dễ bị coi là muốn xoá nợ cho xong. Người Việt quen đáp lại sau một thời gian, bằng món khác hoặc bằng sự giúp đỡ khi người kia cần.
Vì sao người bán hàng hay tặng mẫu thử?
Vì món quà nhỏ kích hoạt cảm giác phải đáp lại, khiến người nhận khó từ chối mua. Robert Cialdini xếp chuẩn mực có qua có lại vào nhóm nguyên tắc ảnh hưởng mạnh nhất tới hành vi.